Ἀσχοληθήκαμε καί ἄλλοτε μέ τήν παραβατικότητα τῶν νέων, τήν ὁποία εἴχαμε συνδέσει μέ τήν κακοποίηση τῶν παιδιῶν. Ἐπισημάναμε, βέβαια, τότε ὅτι «ἡ Πολιτεία καί ἡ κοινωνία μέ τούς θεσμούς τους προσπαθοῦν μέ πολλούς τρόπους νά ἀντιμετωπίσουν τά φαινόμενα αὐτά», δηλαδή νά ἀντιμετωπίσουν «τά ἀποτελέσματα τῆς παραμέλησης καί τῆς κακοποίησης τῶν παιδιῶν, ὥστε νά καταπολεμηθοῦν οἱ σημαντικότερες ἐμφανεῖς αἰτίες τῆς παιδικῆς καί νεανικῆς παραβατικότητας. Ὑπάρχουν ὅμως καί ἀφανεῖς αἰτίες, χωρίς παραμέληση καί χωρίς ἐμφανῆ κακοποίηση» (Ε.Π., φ. 352). Καί σημειώσαμε τήν βασική ἀνθρωπολογική θέση τῆς ὀρθόδοξης θεολογίας, ὅτι «τό αὐτεξούσιο τοῦ ἀνθρώπου εἶναι ἀπαραβίαστο καί μέ αὐτό ὁ ἄνθρωπος μπορεῖ νά γίνη ἀπό Θεός ἕως θηρίο».

Ἀσχολούμαστε πάλι μέ τό θέμα αὐτό, μετά ἀπό τήν δημοσιοποίηση μιᾶς ἐπιστολῆς ἀναπληρωτῆ ἐκπαιδευτικοῦ, ὁ ὁποῖος ὑπέβαλε τήν παραίτησή του ἀπό τήν ἐκπαίδευση, μή ἀνεχόμενος τήν κατάσταση πού ἐπικρατοῦσε σέ ἕνα ἀπό τά σχολεῖα στά ὁποία ὑπηρετοῦσε. Τά βασικά τμήματα τῆς ἐπιστολῆς αὐτῆς δημοσίευσε σέ δύο ἄρθρα του στήν ἐφημερίδα «Καθημερινή», στίς 11 καί 25 Ἰανουαρίου, ὁ ἀρθρογράφος (σύμβουλος ἐπιχειρήσεων) Ἀνδρέας Δρυμιώτης. Θά παραθέσουμε κάποια χαρακτηριστικά ἀποσπάσματα ἀπό αὐτά τά δύο ἄρθρα, τά ὁποῖα δίνουν ἀφορμή γιά ἐποικοδομητικό σχολιασμό. Γράφει ὁ ἀρθρογράφος:

«Δὲν γνωρίζω τί συμβαίνει μὲ τὰ σημερινὰ παιδιά. Στὴν ἐποχή μου σεβόμαστε τοὺς δασκάλους καὶ τοὺς καθηγητές μας σὲ ὅλες τὶς βαθμίδες καὶ ἡ τάξη ἦταν ἕνας ἱερὸς χῶρος. Λέγεται ὅτι κάποτε ρώτησαν ἕναν διάσημο ἐπιστήμονα γιὰ τὸ ποιό ἦταν τὸ καλύτερο πανεπιστήμιο ποὺ πέρασε καὶ τοὺς ἔδωσε μιὰ μοναδικὴ ἀπάντηση: “Τὸ νηπιαγωγεῖο! Στὸ νηπιαγωγεῖο ἔμαθα νὰ σέβομαι τοὺς δασκάλους μου, ἔμαθα πειθαρχία, ἀλλὰ πρὸ παντὸς ἔμαθα νὰ πιανόμαστε χεράκι χεράκι μὲ τὰ ἄλλα παιδιὰ γιὰ νὰ περνᾶμε μὲ ἀσφάλεια τὸν δρόμο”. Τὸ σχολεῖο, πέρα ἀπὸ τὴ γνώση ποὺ παρέχει, διδάσκει καὶ ἀγωγή».

Ἡ κατάσταση πού ἐπικρατοῦσε παλαιὰ στὰ σχολεῖα δὲν μπορεῖ νὰ πῆ κανεὶς ὅτι ἦταν ἰδανική. Μάθαιναν τὰ παιδιὰ σὲ μιὰ πειθαρχία. Διδάσκονταν τὸν σεβασμὸ σὲ γονεῖς, δασκάλους, Ἱερεῖς, στὶς ἀρχές. Ὑπάρχει ὅμως ἕνα ἐρωτηματικὸ γιὰ τὸ πόσο αὐτὲς οἱ ἀρχὲς ἀφομοιώνονταν, γίνονταν ἐνσυνείδητα ἀποδεκτὲς ἀπὸ τὰ παιδιὰ καὶ δὲν ἔμεναν ἁπλῶς σὰν ἕνα πλαίσιο κοινωνικῆς σύμβασης ἢ τὸ χειρότερο σὰν ἕνας κοινωνικὸς καταναγκασμός. Πάντως, τώρα φθάσαμε στὸ σημεῖο νὰ εὐλογοῦμε τὸν κοινωνικὸ καταναγκασμὸ τῶν μαθητῶν, ὁ ὁποῖος ὅμως εἶναι ἡ ἀφορμή, ἂν ὄχι ἡ αἰτία πού ὁδήγησε τὰ πράγματα σὲ καταστάσεις ἀσυδοσίας, σὰν κι’ αὐτὴ πού περιγράφεται στὴν ἐπιστολὴ τοῦ παραιτηθέντος ἐκπαιδευτικοῦ.

Πάντως, οἱ καταναγκασμοὶ τῶν παιδιῶν, συνήθεις ἢ πιὸ σωστὰ καθεστὼς στὸν ἀρχαῖο κόσμο, δὲν ἔχουν ἁγιογραφικὰ ἐρείσματα, δὲν εὐνοοῦνται ἀπὸ τὸ ὀρθόδοξο χριστιανικὸ ἦθος, ἐντὸς τοῦ ὁποίου ἐκτιμᾶται ὑπερβαλλόντως ἡ ἐλευθερία τῶν παιδιῶν. Αὐτὸ θὰ τὸ δοῦμε ἀνατρέχοντας στὸν Ἀπόστολο Παῦλο καὶ στοὺς ἑρμηνευτὲς Πατέρες, ἀφοῦ πρῶτα δοῦμε τὴν εἰκόνα ἑνὸς σύγχρονου σχολείου, ὅπως περιγράφεται στὴν ἐπιστολὴ πού προαναφέραμε.

«Εἶμαι ἀναπληρωτὴς ἐκπαιδευτικός… Παραιτήθηκα ἀπὸ τὰ καθήκοντά μου μὴ ἀνεχόμενος τὸν διαρκῆ ἐκφοβισμό μου ἀπὸ μαθητές του… Σᾶς ἐπισυνάπτω τὴν παραίτησή μου…, ὅπου ἐξηγῶ τὰ πάντα ἀναλυτικὰ καὶ ἀναφέρομαι διεξοδικὰ στὶς χρόνιες παθογένειες τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ μας συστήματος, στὸ κενὸ γράμμα τῆς ἀξιολόγησης, στὴ στρέβλωση τῆς ἔννοιας τῆς συμπερίληψης κ.ἄ.». Γιὰ τὴν κατάσταση πού περιγράφει λέει ὅτι «εἶναι γνωστὴ σὲ ὅλο τὸ ἐκπαιδευτικὸ προσωπικό, τὴ δευτεροβάθμια διεύθυνση καὶ τὴν τοπικὴ κοινωνία».

Παραθέτουμε γεγονότα ὅπως τὰ καταγράφει:

• «Ἀπὸ τὴν πρώτη στιγμὴ δὲν χρειάζεται ἰδιαίτερη παρατηρητικότητα ἢ ἐμπειρία γιὰ νὰ καταλάβει κάποιος πὼς ἡ κυριαρχία τῶν μαθητῶν εἶναι ἀπόλυτη καὶ ἀρνητική. Εἶναι φανερὸ ἀπὸ τὴν περικυκλωμένη μὲ ἐπιδεικτικὰ καπνίζοντες μαθητὲς αἴθουσα καθηγητῶν. Τὸ κάπνισμα εἶναι ἐλεύθερο σὲ ὅλο τὸν προαύλειο χῶρο, ἐνῶ κάποιοι καπνίζουν καὶ μέσα στὶς τάξεις».
• «Πολλοὶ ἀνήλικοι μαθητὲς ἔρχονται μὲ τὰ ΙΧ τους καὶ παρκάρουν στὶς θέσεις γιὰ πάρκινγκ ἐντὸς τοῦ σχολείου… Καμιὰ φορά, ἀνάλογα τὸ κέφι, μπορεῖ νὰ βάλει κάποιος τρὰπ στὰ ἠχεῖα τοῦ αὐτοκινήτου του, δονώντας τὸ σχολεῖο».
• «Τὴν ὥρα τοῦ μαθήματος μπορεῖ νὰ ἀκουστοῦν ἔντονες συντονισμένες κραυγὲς καὶ νὰ γίνει κάποιο φιλικὸ “ντοὺ” ἀπὸ μερίδα μαθητῶν σὲ κάποιο ἄλλο τμῆμα».
• «Τὰ κινητὰ εἶναι σὲ διαρκῆ λειτουργία μέσα – ἔξω ἀπὸ τὶς τάξεις, τραβώντας βίντεο καὶ τροφοδοτώντας τὸ τίκ-τὸκ μὲ “κατορθώματα” ἀπὸ τὴν ἐξουσία ποὺ ἔχουν ἐπιβάλει οἱ πλέον παραβατικοὶ στὸν σχολικὸ χῶρο».
• Μετὰ ἀπὸ τὴν ἀποβολὴ κάποιων μαθητῶν ἀπὸ τὴν τάξη, γράφει: «Ἡ κατάσταση κορυφώθηκε στὸ διάλειμμα, ὅταν, ἐνῶ καθόμουν στὸ γραφεῖο τῶν καθηγητῶν, ἦρθε ἀπειλητικὸς ἐξωσχολικὸς “νταής” καὶ προσπάθησε νὰ μὲ ἐκφοβίσει».

Περισσότερα δέν ὠφελοῦν. Προφανέστατα τά παρά πάνω ἀφοροῦν λίγα σχολεῖα. Αὐτή ἡ παραβατικότητα ὅμως εἶναι πολύ μεταδοτική, σάν ἕνας «ἀτίθασος» ἰός πού μπορεῖ νά προσβάλη καί ὑγιέστατους ὀργανισμούς. Ποιά εἶναι ἡ θεραπεία; Ἡ ἐγρήγορση ὅλης τῆς κοινωνίας. Καί ἡ ἐπαναφορά ἀρχῶν πού κάποτε τά παιδιά μάθαιναν ἀπό τό μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν καί τήν Ἐκκλησία, τῆς ὁποίας ἡ ἀγωγή δέν ἔχει καμιά σχέση μέ τήν σκληρότητα τῆς πειθαρχίας παλαιῶν ἐποχῶν, ἀλλά εἶναι ἀγωγή πειθοῦς ἐν ἐλευθερίᾳ.

Γιά τοῦ λόγου τό ἀσφαλές ἄς ἀνατρέξουμε στόν Ἀπόστολο Παῦλο ὁ ὁποῖος γράφει στήν πρός Ἐφεσίους ἐπιστολή: «Τά τέκνα ὑπακούετε τοῖς γονεῦσιν ὑμῶν ἐν Κυρίῳ· τοῦτο γάρ ἐστι δίκαιον». Κάποιοι βέβαια σταματοῦν ἐδῶ. Ὅμως ὁ Ἀπόστολος Παῦλος στήν συνέχεια γράφει: «καὶ οἱ πατέρες μὴ παροργίζετε τὰ τέκνα ὑμῶν, ἀλλ’ ἐκτρέφετε αὐτὰ ἐν παιδείᾳ καὶ νουθεσίᾳ Κυρίου»(6,4). Εἶναι ἐνδιαφέρον νά δῆ κανείς πῶς ἑρμηνεύουν οἱ ἅγιοι Πατέρες τό «μὴ παροργίζετε τὰ τέκνα ὑμῶν». Λέει ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος: Μή ἐξοργίζετε τά παιδιά σας, ὅπως κάνουν πολλοί πού τά άποκληρώνουν καί τά ἀποκηρύσσουν καί φορτικῶς τά ἐνοχλοῦν, σάν νά μήν εἶναι ἐλεύθεροι ἄνθρωποι, ἀλλά δοῦλοι· («…φορτικῶς ἐπικείμενοι, οὐχ ὡς ἐλευθέροις, ἀλλ’ ὡς ἀνδραπόδοις»). Ὁ Οἰκουμένιος στό ἴδιο πλαίσιο γράφει: «Μή παροργίζετε [τούς παῖδας], τοὐτέστιν μή ἀποκληρονόμους, μή ἀποκηρύκτους ποιεῖτε, μή φορτικά καί δούλοις πρέποντα αὐτοῖς ἐπιτάσσετε, καί πρός αὐτούς ἀεί δυσχεραίνετε». Τά παιδιά εἶναι ἐλεύθεροι ἄνθρωποι καί ἡ ἀγωγή σέ αὐτά πρέπει νά εἶναι ἀγωγή ἐλεύθερων ἀνθρώπων. Τό ἴδιο νόημα μέ λίγο διαφορετικά λόγια τό γράφει ὁ Ἀπόστολος Παῦλος στήν ἐπιστολή του πρός Κολασσαεῖς: «Οἱ πατέρες μὴ ἐρεθίζετε τὰ τέκνα ὑμῶν, ἵνα μὴ ἀθυμῶσιν» (Κολ. 3,21). Εἶναι πολύ σημαντικό πράγμα τά παιδιά, κατά τήν ποικίλη ἀγωγή, νά εὐθυμοῦν καί νά μή ἀθυμοῦν.

Ὁ καθηγητής Ἰωάννης Καραβιδόπουλος παρατηρεῖ: «γιά νά ἐκτιμήση κανείς τή συμβολή καί συμβουλή τοῦ Παύλου, πρέπει νά ἔχει ὑπόψη του τήν ἀσήμαντη θέση τοῦ παιδιοῦ στόν ἀρχαῖο κόσμο, ἡ ὁποία πολύ ἀπέχει τῆς μεταγενέστερης ὑπό τήν ἐπίδραση τοῦ Χριστιανισμοῦ ἐκτιμήσεως τοῦ παιδιοῦ σέ τέτοιο βαθμό, ὥστε νά γίνεται λόγος σήμερα (καί πάλι μέ καθυστέρηση πολλῶν αἰώνων!) γιά τήν προσωπικότητα τοῦ παιδιοῦ μέ τά δικαιώματά του κλπ. Ὁ ἴδιος μάλιστα ὁ Χριστός, πού παρουσιάζεται στά εὐαγγέλια νά εὐλογῆ τά παιδιά, νά τά δέχεται κοντά Του καί νά ἐπιτιμᾶ αὐτούς πού τά ἐμποδίζουν, βλέπει στό παιδί τό πρότυπο πρός τό ὁποῖο πρέπει νά ἀποβλέπουν οἱ μεγαλύτεροι γιά νά εἰσέλθουν στή βασιλεία τοῦ Θεοῦ».

Ὁ καθηγητής Καραβιδόπουλος ἐπίσης γράφει: «Τό παιδί, χωρίς δικαιώματα καί δική του προσωπικότητα στόν ἀρχαῖο ἑλληνικό ἤ ρωμαϊκό κόσμο, βρισκόταν κάτω ἀπό τήν άπόλυτη ἐξουσία τοῦ πατέρα του», ὁ ὁποῖος «μποροῦσε νά συμπεριφερθῆ πρός αὐτό κατά τήν αὐθαίρετη ἐπιθυμία του, νά τιμωρήση σκληρά καί ἀπάνθρωπα, ἀκόμη καί ἀμέσως μετά τή γέννησή του (ἐάν δέν ἦταν τῆς ἀρεσκείας του ἤ δέν ἦταν τοῦ ἐπιθυμητοῦ φύλου –συνήθως στήν περίπτωση πού ἦταν θῆλυ), χωρίς νά δώση λόγο σέ κανένα».

Ὁ Ἀπόστολος Παῦλος ἀνατρέπει ὅλη αὐτή τήν νοοτροπία. Δίνει ἐντολή στούς Χριστιανούς γονεῖς γιά τά παιδιά τους: «ἐκτρέφετε αὐτὰ ἐν παιδείᾳ καὶ νουθεσίᾳ Κυρίου». Κατά τούς ἑρμηνευτές ἡ “νουθεσία” εἶναι ἡ ἀνατροφή μέ λόγια καί ἡ “παιδεία” ἡ ἀνατροφή μέ ἔργα (ὄχι ἀναγκαστικά μέ ποινές). Παιδεία εἶναι ἡ πράξη τῆς διδασκαλίας, πράξεις ἀγάπης καί φιλανθρωπίας. Εἶναι ἡ εὐγένεια τῆς φύσεώς μας. Ὡς βασικό στοιχεῖο τῆς ἀγωγῆς αὐτῆς θεωρεῖ ὁ ἱερός Χρυσόστομος τήν μελέτη τῶν Γραφῶν. Λέει στόν γονέα: «μή νομίσῃς εἶναι περιττόν τό τῶν θείων Γραφῶν αὐτόν [τόν υἱόν] ἐπακούειν· ἐκεῖ γάρ τοῦτο τό πρῶτον ἀκούσεται· “Τίμα τόν πατέρα σου καί τήν μητέρα σου” . Ὥστε τοῦτο ὑπέρ σοῦ γίνεται».

Αὐτή ἡ ἀγωγή ἔχει παραμεληθῆ. Πρέπει νά ξαναπεράση πρῶτα μέσα στίς οἰκογένειες καί κατόπιν στά σχολεῖα. Φθάσαμε μᾶλλον στό τελευταῖο σκαλί τῆς ἀπομακρύνσεώς μας ἀπό τήν παιδεία πού μᾶς ἀποκαθιστᾶ στήν εὐγένεια τῆς φύσεώς μας· στήν ἐν Χριστῷ ἐλευθερία καί ἐπίγνωση τοῦ ἑαυτοῦ μας.