ΠΑΛΑΙΟΔΙΑΘΗΚΙΚΑ

Σχόλιο στό Στ´ ἀνάγνωσμα τοῦ Ἑσπερινοῦ τῆς γιορτῆς τῶν Θεοφανίων

Βασιλειῶν Δ΄ (κεφ. ε΄, 9-14)

9 Καὶ ἦλθε Ναιμὰν ἐν ἵππῳ καὶ ἅρματι καὶ ἔστη ἐπὶ θύρας οἴκου Ἑλισαιέ. 10 Καὶ ἀπέστειλεν Ἑλισαιὲ ἄγγελον πρὸς αὐτὸν λέγων· Πορευθεὶς λοῦσαι ἑπτάκις ἐν τῷ Ἰορδάνῃ, καὶ ἐπιστρέψει ἡ σάρξ σού σοι, καὶ καθαρισθήσῃ. 11 Καὶ ἐθυμώθη Ναιμὰν καὶ ἀπῆλθε καὶ εἶπεν· Ἰδοὺ εἶπον ὅτι πρός με πάντως ἐξελεύσεται καὶ στήσεται καὶ ἐπικαλέσεται ἐν ὀνόματι Θεοῦ αὐτοῦ, καὶ ἐπιθήσει τὴν χεῖρα αὐτοῦ ἐπὶ τὸν τόπον καὶ ἀποσυνάξει τὸ λεπρόν· 12 οὐχὶ ἀγαθὸς Ἀβανὰ καὶ Φαρφὰρ ποταμοὶ Δαμασκοῦ ὑπὲρ πάντα τὰ ὕδατα Ἰσραήλ; οὐχὶ πορευθεὶς λούσομαι ἐν αὐτοῖς καὶ καθαρισθήσομαι; καὶ ἐξέκλινε καὶ ἀπῆλθεν ἐν θυμῷ. 13 Καὶ ἤγγισαν οἱ παῖδες αὐτοῦ καὶ ἐλάλησαν πρὸς αὐτόν· Μέγα λόγον ἐλάλησεν ὁ προφήτης πρὸς σέ· οὐχὶ ποιήσεις; καὶ ὅτι εἶπε πρὸς σέ, λοῦσαι καὶ καθαρίσθητι. 14 Καὶ κατέβη Ναιμὰν καὶ ἐβαπτίσατο ἐν τῷ Ἰορδάνῃ ἑπτάκις κατὰ τὸ ρῆμα Ἑλισαιέ, καὶ ἐπέστρεψεν ἡ σάρξ αὐτοῦ ὡς σάρξ παιδαρίου μικροῦ, καὶ ἐκαθαρίσθη.

Ἡ γιορτή τῶν Θεοφανίων ἀποτελεῖ τήν πρώτη μεγάλη ἐκκλησιαστική πανήγυρη τοῦ νέου πολιτικοῦ ἔτους. Πρόκειται γιά μία ἀπό τίς ἀρχαιότερες χριστιανικές γιορτές, ἀφιερωμένη γενικά στή φανέρωση τοῦ Θεοῦ στόν κόσμο. Ἀργότερα, ὅταν θεσπίστηκε ἡ γιορτή τῶν Χριστουγέννων, ἡ 6η Ἰανουαρίου ἀφιερώθηκε στήν ἀνάμνηση τῆς βάπτισης τοῦ Ἰησοῦ, διατηρώντας ὅμως τό ὄνομα καί τό περιεχόμενο τῆς γιορτῆς, καθώς ἡ βάπτιση τοῦ Ἰησοῦ στόν ποταμό Ἰορδάνη συνοδεύεται ἀπό μιά θεοφάνεια, κατά τήν ὁποία ἀποκαλύπτεται στόν κόσμο ὁ Τριαδικός Θεός.

Σύμφωνα μέ τό λειτουργικό τυπικό τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας, ἡ ἀκολουθία τοῦ Ἑσπερινοῦ τῆς γιορτῆς τῶν Θεοφανίων περιλαμβάνει 13 ἀναγνώσματα ἀπό τήν Παλαιά Διαθήκη. Στούς ἐνοριακούς ναούς ὅμως διαβάζονται συνήθως μόνον τρία γιά λόγους συντομίας. Πρόκειται γιά τό πρῶτο (Γεν 1:1-13), τό πέμπτο (4Βα 2:6-14) καί τό ἕκτο (4Βα 5:9-14) ἀπό τά ἀναγνώσματα πού προβλέπονται.

Τό ἕκτο ἀνάγνωσμα προέρχεται ἀπό τό Δ´ βιβλίο τῶν Βασιλειῶν, στό ὁποῖο περιγράφονται τά τελευταῖα χρόνια τῶν βασιλείων τοῦ Ἰσραήλ καί τοῦ Ἰούδα ὥς τήν καταστροφή τους ἀπό τά στρατεύματα τῶν Ἀσσυρίων καί τῶν Βαβυλωνίων ἀντίστοιχα, καλύπτοντας μιά περίοδο 260 ἐτῶν περίπου. Μεταξύ τῶν ἱστορικῶν πληροφοριῶν περιλαμβάνονται καί ἀφηγήσεις γιά τούς προφῆτες Ἠλία (1:1-2:11) καί Ἐλισαῖο (2:12-9:10· 13:1-25). Ἡ περικοπή 5:9-14 ἀποτελεῖ μέρος τῆς εὐρύτερης ἀφήγησης πού καλύπτει ὁλόκληρο τό κεφ. 5 τοῦ βιβλίου καί ἀναφέρεται στή θαυμαστή θεραπεία τοῦ Ναιμάν, ἀρχιστρατήγου τοῦ συριακοῦ στρατοῦ, ἀπό τόν προφήτη Ἐλισαῖο. Τό κύριο θέμα τῆς ἀφήγησης εἶναι ὅτι ὁ Θεός δέν εἶναι μόνον Θεός τοῦ Ἰσραήλ, ἀλλά τοῦ κόσμου ὁλόκληρου (πρβλ. 3Βα 17:8-24) καί ἀναγνωρίζεται ὡς ὁ μόνος πραγματικός Θεός (πρβλ. 3Βα 18:20-40). Ἡ ἀφήγηση ἀναδεικνύει τό μέγεθος τῆς πρόνοιας τοῦ Θεοῦ ἀκόμα καί γιά τούς ἐχθρούς τοῦ Ἰσραήλ καί τήν ἀντίθεση μεταξύ πίστης καί ἀπιστίας, καθώς τόσο ὁ βασιλιάς τῶν Ἀραμαίων ὅσο καί οἱ δοῦλοι τοῦ Ναιμάν ἐμφανίζονται νά πιστεύουν στή δύναμη τοῦ Ἐλισαίου, ἐνῶ, κατά εἰρωνικό τρόπο, ὁ ἴδιος ὁ Ναιμάν καί ὁ βασιλιάς τοῦ Ἰσραήλ δέν πιστεύουν ὅτι ἡ θεραπεία εἶναι δυνατή.

Σημαντικός γιά τήν κατανόηση τοῦ περιεχομένου τοῦ ἀποσπάσματος εἶναι ὁ τρόπος μέ τόν ὁποῖο ὁ βιβλικός συγγραφέας εἰσάγει τόν Ναιμάν στήν ἀρχή τῆς ἑνότητας. Στό 5:1 ὁ Ναιμάν παρουσιάζεται ὡς ἀρχιστράτηγος τοῦ στρατοῦ Συρίας, ἄνθρωπος πού ἀπολάμβανε τῆς ὑπόληψης τοῦ βασιλιᾶ καί τοῦ θαυμασμοῦ ὅλων, καθώς εἶχε νικήσει σέ πολλούς πολέμους καί ὅλοι τόν ἀναγνώριζαν ὡς γενναῖο πολεμιστή. Ὅμως ταυτόχρονα μέ ὅλους αὐτούς τούς ἐπαινετικούς χαρακτηρισμούς ἐπισημαίνεται καί ὁ λόγος τῆς ἐπιτυχίας του Ναιμάν: «ἐν αὐτῷ ἔδωκε Κύριος σωτηρίαν Συρίᾳ». Ἀπό τήν ἀρχή, δηλαδή, δηλώνεται ὅτι ὁ Θεός εἶναι κυρίαρχος τῆς Ἱστορίας σέ ὁλόκληρο τόν κόσμο, ἀνεξάρτητα ἀπό τό ἄν ὁ κόσμος (στήν προκειμένη περίπτωση ἡ Συρία) τό ἀναγνωρίζει ἤ ὄχι. Παρ᾽ ὅλα αὐτά, αὐτός ὁ πολιτικά πανίσχυρος καί στρατιωτικά ἀνίκητος ἄνθρωπος προδόθηκε ἀπό τό ἴδιο τοῦ τό σῶμα· ἦταν λεπρός.

Στόν ἀρχαῖο κόσμο, “λέπρα” χαρακτηριζόταν μιά πληθώρα δερματικῶν ἀσθενειῶν πού ἔφεραν μαζί τους διάφορα κοινωνικά στίγματα. Στόν Ἰσραήλ ὅποιος εἶχε προσβληθεῖ ἀπό λέπρα ἀποκλειόταν ἀπό τή λατρεία (Λευ 13-14) ἤ, ὑπό ὁρισμένες συνθῆκες, μποροῦσε νά ἐξοστρακιστεῖ ἀπό τήν κανονική κοινωνική συναναστροφή μέ τήν κοινότητα. Ἡ ἀφήγηση δέν δίνει λεπτομέρειες γιά τή φύση τῆς ἀσθένειας τοῦ Ναιμάν. Ἀπό τήν πληροφορία ὅμως ὅτι μιά μικρή Ἰσραηλίτισσα, αἰχμάλωτη πολέμου, τήν ὁποία εἶχε πάρει ὡς δούλη ἡ σύζυγος τοῦ Ναιμάν, τοῦ ὑπέδειξε νά ἀναζητήσει τή θεραπεία «ἐνώπιον τοῦ προφήτου τοῦ Θεοῦ τοῦ ἐν Σαμαρείᾳ» (5:3) καί ἡ ἀποδοχή ἀπό τόν Ναιμάν τῆς πρότασης νά πάει στήν ἐπικράτεια τοῦ ἐχθροῦ γιά νά θεραπευτεῖ, καθιστᾶ προφανές ὅτι ἡ ἀσθένειά του ἦταν κάτι περισσότερο ἀπό μιά ἁπλή ἐνόχληση.

Ἡ πρόθεση τοῦ Ναιμάν νά μεταβεῖ στό βασίλειο τοῦ Ἰσραήλ γιά θεραπεία προκαλεῖ πολιτική κρίση στήν αὐλή τῆς Σαμάρειας, καθώς ἡ ἐπιστολή καί τά δῶρα τοῦ βασιλιᾶ τῆς Συρίας πρός τόν βασιλιᾶ τοῦ Ἰσραήλ θεωρήθηκαν πρόφαση γιά σύγκρουση (5:5-7). Καί ἐδῶ παρεμβαίνει ὁ προφήτης Ἐλισαῖος πού ἀναλαμβάνει νά δεχτεῖ τον Ναιμάν. Ὁ Ναιμάν δέν ἦρθε ὡς ταπεινός ἱκέτης ζητώντας βοήθεια, ἀλλά μέ ὑπερβάλλοντα ἐγωισμό «ἐν ἵππῳ καὶ ἅρματι» (5:9). Ὅμως τόν περίμενε μιά μεγάλη ἀπογοήτευση. Προφανῶς ἀνέμενε ἀπό τόν προφήτη μιά ὑποδοχή ἀνάλογη τοῦ ἀξιώματός του καί μιά πομπώδη τελετουργία ἐπίκλησης ὑπερφυσικῶν δυνάμεων πού θά τόν θεράπευαν μέ τρόπο ἐντυπωσιακό. Ἀντ᾽ αὐτοῦ ὁ Ἐλισαῖος ὄχι μόνο δέν βγῆκε νά ὑποδεχτεῖ μέ τιμές τόν στρατηγό, ἀλλά ἔστειλε ἕναν ὑπηρέτη μέ ὁδηγίες: «Πορευθεὶς λοῦσαι ἑπτάκις ἐν τῷ Ἰορδάνῃ, καὶ ἐπιστρέψει ἡ σάρξ σού σοι, καὶ καθαρισθήσῃ» (5:10). Εὔκολα μποροῦμε νά ἀντιληφθοῦμε τήν ἔκρηξη θυμοῦ τοῦ Ναιμάν, καθώς θεωρεῖ τήν ἀπάντηση καί τίς ὁδηγίες τοῦ προφήτη προσβλητικές καί ταπεινωτικές. Ὁ Ναιμάν περίμενε νά κάνουν κάτι οἱ ἄλλοι γι᾽ αὐτόν, ἐνῶ τώρα τοῦ ζητοῦν νά κάνει αὐτός κάτι. Ἄν εἶχε ἀνάγκη ἀπό ἕναν τελετουργικό καθαρμό μποροῦσε νά τό κάνει πολύ πιό ἄνετα στά ποτάμια τῆς Συρίας: «Δέν εἶναι καλύτεροι ὁ Ἀβανά καί ὁ Φαρφάρ, οἱ ποταμοί τῆς Δαμασκοῦ, ἀπ’ ὅλα μαζί τά νερά τοῦ Ἰσραήλ; Δέν θά μποροῦσα νά πάω νά λουστῶ σ’ αὐτούς καί νά καθαριστῶ;» (5:12). Ὁ Ναιμάν φαίνεται, ἐξαιτίας τῆς περηφάνειας του, νά χάνει τή μοναδική εὐκαιρία θεραπείας, καθώς ἑτοιμάζεται νά φύγει. Ὅμως τήν τελευταία στιγμή παρεμβαίνουν οἱ δοῦλοι του καί τόν μεταπείθουν. Ἔτσι, κατέβηκε στόν Ἰορδάνη ποταμό καί βυθίστηκε ἑπτά φορές ὅπως τόν καθοδήγησε ὁ προφήτης. Αὐτό πού ἔλαβε ἦταν περισσότερο ἀπό αὐτό πού περίμενε. Καθώς βγαίνει ἀπό τό νερό, τό δέρμα του δέν ἔχει ἴχνη λέπρας καί πρός ἔκπληξή του «ἐπέστρεψεν ἡ σὰρξ αὐτοῦ ὡς σὰρξ παιδαρίου μικροῦ» (5:14). Στή σύντομη περιγραφή ἑνός θαύματος τοῦ προφήτη Ἐλισαίου φαίνεται νά συμμετέχουν ὅλες οἱ μεγάλες προσωπικότητες τῆς ἐποχῆς: ὁ βασιλιάς τῆς Δαμασκοῦ, ὁ ἀρχιστράτηγός του, ὁ βασιλιάς τῆς Σαμάρειας, οἱ αὐλικοί του, ὁ προφήτης Ἐλισαῖος. Ὅμως μιά πιό διεισδυτική ματιά δείχνει ὅτι πραγματικοί πρωταγωνιστές εἶναι οἱ ἀνώνυμοι ὑπηρέτες τῶν ὑψηλῶν καί τῶν ἰσχυρῶν: ἡ μικρή Ἑβραιοπούλα σκλάβα στήν ἀρχή τῆς ἱστορίας πού δίνει μιά προοπτική θεραπείας στόν Ναιμάν καί οἱ δοῦλοι τοῦ στρατηγοῦ στό τέλος πού ἀποτρέπουν τή φυγή του. Αὐτούς τούς ταπεινούς καί ἀνώνυμους χρησιμοποιεῖ ὁ Θεός γιά νά διδάξει στόν Ναιμάν καί στόν βασιλιά τοῦ Ἰσραήλ ὅτι ὁ ἀληθινός Θεός δέν μοιάζει μέ καμιά ἄλλη τοπική θεότητα πού εἶναι ἕτοιμη νά εὐλογήσει τόν κάθε φορά πλειοδότη. Ὁ Θεός τοῦ Ἰσραήλ εἶναι αὐτός πού καθορίζει τούς ὅρους τῆς παρέμβασής του καί ὄχι οἱ ἰσχυροί τοῦ κόσμου τούτου. Ἀκόμα καί ὁ προφήτης τοῦ Θεοῦ δέν ἔχει κάποια συμμετοχή στή θεραπεία του Ναιμάν· ἁπλῶς τοῦ ὑποδεικνύει αὐτό πού πρέπει νά κάνει, τό θαῦμα ὅμως τό κάνει ὁ Θεός.

Πολύ πιό ἐντυπωσιακό ὅμως ἀπό τή θεραπεία τοῦ Ναιμάν εἶναι αὐτό πού συμβαίνει μέσα του. Ὁ περήφανος γιά τίς νίκες του στρατηγός πού περίμενε νά σταθεῖ ὁ προφήτης μπροστά του, στέκεται τώρα αὐτός μπροστά στόν προφήτη καί ὁμολογεῖ ὅτι δέν ὑπάρχει ἄλλος Θεός σέ αὐτόν τόν κόσμο ἐκτός ἀπό τόν Θεό τοῦ Ἰσραήλ. Ὅταν κανένας ἄλλος θεός δέν μποροῦσε νά τόν θεραπεύσει, αὐτός ὁ “ξένος Θεός” τοῦ ἔδωσε μιά νέα ζωή. Ὅταν πίστευε ὅτι εἶχε τόν ἔλεγχο, αὐτός ὁ “ξένος Θεός” ἀρνήθηκε νά μετακινηθεῖ καί νά χειραγωγηθεῖ. Τελικά ὁ Ναιμάν ἀναγνωρίζει αὐτό πού ὁ βιβλικός συγγραφέας δηλώνει ἀπό τήν ἀρχή τῆς περικοπῆς, ὅτι ὁ Κύριος εἶναι αὐτός πού τοῦ χάρισε τίς νίκες. Ἔτσι, ἐνῶ ὁ βασιλιάς τοῦ Ἰσραήλ ἀδυνατεῖ νά ἀναγνωρίσει τή δύναμη τοῦ δικοῦ του Θεοῦ, ὁ Θεός μετατρέπει ἕναν ξένο καί ἐχθρό σέ πιστό προσκυνητή του.

Ἡ ἀνάγνωση τοῦ κειμένου κατά τόν Ἑσπερινό τῆς γιορτῆς τῶν Θεοφανίων ἔρχεται νά ὑπομνήσει σέ κάθε χριστιανό ὅτι ὁ Θεός ἔχει τή δύναμη νά μετατρέψει τό νερό πού χρησιμοποιεῖται κατά τόν Ἁγιασμό σέ φορέα τῆς χάρης του, πού θά δώσει στόν ἄνθρωπο τή δυνατότητα νά ἀνακαινίσει ὁλόκληρη τή ζωή του.

(Πηγή: Περιοδικό “Εφημέριος” Ιαν. – Φεβ. 2024)