(Ματθ. ε’ 14-19)

– Το σημερινό Ευαγγέλιο περιέχει τις αρετές των αληθινών ποιμένων και διδασκάλων, γι’ αυτό και διαβάζεται σήμερα (Κυριακή) προς τιμήν των θεοφόρων Πατέρων της Δ’ Οικουμενικής Συνόδου.

– Η πράξη της αρετής είναι καρπός της ελεύθερης προαιρέσεως του ανθρώπου. Της διδασκαλίας όμως το επάγγελμα δεν είναι έργο μόνον της προαιρέσεως, αλλά και της μαθήσεως.

– Αφού ο Θεός δεν έδωσε σε όλους της σοφίας το τάλαντο, δεν είναι άδικο να διορίζει μεγάλες ανταποδόσεις σε αυτόν που όχι μόνον πράττει την αρετήν αλλά και την διδάσκει; Γιατί και αυτός που δεν έχει το χάρισμα της διδασκαλίας, να μην καθίσταται μέγας στην βασιλεία των ουρανών;

– Με ποιο κριτήριο διανέμει ο Θεός τα τάλαντα; Πώς δεν αντιτίθεται στην δικαιοσύνη του Θεού, η διανομή περισσότερων ταλάντων σε κάποιους ανθρώπους;

– Ο Δημιουργός και Εξουσιαστής της κτίσεως, ουδεμίαν χρείαν έχει των αρετών μας.

– Η σωτηρία και κληρονομία της βασιλείας του Θεού είναι έλεος, δώρο και χάρις. Τα καλά έργα μόνον αφορμή δίδουν στον Θεόν.

– Ο Θεός θέλει να κοπιάζουμε για το κατόρθωμα των αρετών, γιατί αυτό είναι απόδειξη της ευλάβειας και της προθυμίας της ψυχής μας.

– Ο Θεός μετρά την ποσότητα των κόπων ή την προθυμία της καρδιάς;

– Η διδασκαλία γίνεται κατά δύο τρόπους: ή διά λόγου ή διά των έργων. Η δε διά των έργων διδασκαλία είναι ισχυρότερη από αυτή που γίνεται διά λόγου. Γιατί συμβαίνει αυτό;

– Μπορεί να διδάσκει ένας αμαθής και απαίδευτος; Αν ναι με ποιο τρόπο;

– Αν διδάσκει και ο αμαθής και απολαμβάνει μισθόν διδασκάλου, δεν είναι περιττή η μάθησις;

– Από τι κινδυνεύουν όσοι διδάσκουν;

– Εάν κανείς κατέχει την ρητορικήν τέχνην, μπορεί να διδάσκει ανεξάρτητα από το αν έχει κατορθώσει της αρετής τα έργα;

– Μπορεί το διδάσκειν μόνο, να καταστήσει κάποιον μέγαν στη βασιλεία των ουρανών;

***

Ἀρχιεπισκόπου Ἀστραχὰν & Σταυρουπόλεως Νικηφόρου Θεοτόκη

Ὁμιλία μετὰ τὸ κατὰ Ματθαίον Εὐαγγέλιον

τῆς Κυριακῆς τῶν Πατέρων

τῆς Δ΄ Συνόδου

Ἑξακόσιοι τριάκοντα ἀρχιερεῖς ἅγιοι προσκαλοῦσιν ἡμᾶς σήμερον, ἵνα εὐσεβῶς ἑορτάσωμεν τὴν ἐν Χαλκηδόνι τῇ πόλει ἁγίαν καὶ ἔνδοξον συνέλευσιν αὐτῶν, ἥτις ἐστὶν ἡ ἁγία καὶ οἰκουμενικὴ τέταρτη σύνοδος. Ἀκούσατε οὖν ποῖος τῆς ἐκεῖ συνελεύσεως αὐτῶν ὁ σκοπὸς καὶ τὸ τέλος. Τετρακόσια καὶ τεσσαράκοντα ἔτη μετὰ τὴν Χριστοῦ γέννησιν ἐμφανισθεὶς ὁ αἱρετικὸς ἀρχιμανδρίτης, ὁ Εὐτυχὴς μὲν κατὰ τὸ ὄνομα, δυστυχὴς δὲ κατὰ τὸν  νοῦν καὶ τὴν προαίρεσιν, κατετάραξε τὴν τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίαν ὁ δυσσεβὴς καὶ πανάθλιος· αὐτὸς πρῶτον μὲν ἠγωνίσθη γενναίως εἰς τὴν ἐν Ἐφέσῳ ἁγίαν οἰκουμενικὴν σύνοδον κατὰ τοῦ μωρολόγου Νεστορίου, ὅστις διαιρῶν τὰς δύο τοῦ Χριστοῦ φύσεις, καὶ λέγων ἄλλον τὸν ἐκ πατρὸς γεννηθέντα υἱὸν καὶ λόγον, καὶ ἄλλον τὸν ἐκ μητρὸς τεχθέντα τὸν Χριστόν, Χριστοτόκον, καὶ οὐχὶ Θεοτόκον ὠνόμαζε τὴν μητέρα τοῦ Θεοῦ, τὴν ὑπεραγίαν Θεοτόκον Μαριάμ. Ἔπειτα, ὡς φαίνεται, διορθῶσαι βουλόμενος τὸ αἱρετικὸν τοῦ Νεστορίου φρόνημα, ἐκρημνίσθη αὐτὸς εἰς ἄλλην αἵρεσιν, ἴσην ἤ καὶ χείρονα τῆς Νεστοριανῆς αἱρέσεως· διότι συγχέων τὰς δύο τοῦ Χριστοῦ φύσεις καὶ τὰς δύο ἐνεργείας αὐτοῦ, μίαν μόνην φύσιν συγκεχυμένην καὶ σύμμεικτον, καὶ μίαν ἐνέργειαν, ἐξ αὐτῆς τῆς συντεθειμένης φύσεως προϊοῦσαν, ἐδίδασκεν ὁ τυφλὸς καὶ ἀσύνετος· τυφλὸς ἀληθῶς καὶ ἄνους, ἐπειδὴ οὐδὲ κατενόει οὐδὲ ἔβλεπε τὰ ἱερὰ εὐαγγέλια, τὰ ὁποῖα κηρύττουσι τὸν Ἰησοῦν Χριστὸν πεινῶντα, διψῶντα, κεκοπιακότα, κοιμώμενον, ὅπερ ἐστίν, ἐνεργοῦντα ὡς ἄνθρωπον τῆς ἀνθρωπίνης αὐτοῦ φύσεως τὰς ἐνεργείας· ὁμοίως δὲ κηρύττουσιν αὐτὸν λόγῳ μόνῳ θεραπεύοντα τοὺς ἀσθενεῖς, διώκοντα τὰ δαιμόνια, προλέγοντα τὰ μέλλοντα, γνωρίζοντα τὰς ἀποκρύφους ἐνθυμήσεις τῆς καρδίας, ἀνιστῶντα τοὺς νεκρούς, ὅπερ ἐστίν, ἐνεργοῦντα τὰς ἐνεργείας τῆς θεϊκῆς αὐτοῦ φύσεως. Τοῦτον πρῶτον μὲν ὁ Φλαβιανὸς ὁ πατριάρχης μετὰ τῆς περὶ αὐτὸν συνόδου, ὡς αἱρετικὸν κατακρίνας, κάθεῖλε καὶ τῆς ἱερωσύνης καὶ τῆς προεδρίας τοῦ μοναστηρίου αὐτοῦ. Ἐπειδὴ δὲ οὐδὲ διωρθώθη, οὐδὲ ἡσύχασεν, ἀλλὰ διὰ τῆς συνεργείας Διοσκόρου τοῦ Ἀλεξανδρείας καὶ Χρυσάφου τινὸς ὑπουργοῦ τῆς βασιλείας, συναγαγὼν τὸ ἐν Ἐφέσῳ ληστρικὸν συνέδριον, ἑαυτὸν μὲν ἀπατηλῶς ἔδειξεν ἀθῶον, τὸν δὲ πατριάρχην τὸν Φλαβιανὸν ἐκάθηρε· διὰ τοῦτο ὁ εὐσεβέστατος αὐτοκράτωρ ὁ Μαρκιανὸς ταύτην τὴν οἰκουμενικὴν ἁγίαν σύνοδον ἐν Χαλκηδόνι συνήθροισεν. Αὐτὴ οὖν, ἐξετάσασα πάλιν ἀκριβῶς τοῦ Εὐτυχοῦς τὰ φρονήματα, καὶ ἰδοῦσα ἐν τῇ δολερᾷ ὁμολογίᾳ τῆς πίστεως αὐτοῦ, ὅτι ἔκοψεν ἐκ τοῦ τρίτου ἄρθρου τοῦ συμβόλου τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου ταῦτα τὰ λόγια «κατελθόντα ἐκ τῶν οὐρανῶν, καὶ σαρκωθέντα ἐκ Πνεύματος Ἁγίου καὶ Μαρίας τῆς Παρθένου», ἀναθέματι καθυπέβαλεν αὐτόν τε καὶ τὸν Διόσκορον, καὶ τὸν Σευῆρον, καὶ τὸν Ὀνώριον, καὶ τὸν Πύῤῥον, καὶ τὸν Ἰάκωβον, καὶ πάντας τοὺς τούτου ὁμόφρονας. Τούτων οὖν τῶν Θεοφόρων Πατέρων, τῶν ἐν Χαλκηδόνι συναθροισθέντων, τὴν μνήμην ἑορτάζοντες σήμερον πάντες οἱ Ὀρθόδοξοι Χριστιανοί, ὡς φῶτα τοῦ κόσμου, ὡς στύλους τῆς Ἐκκλησίας, ὡς διδασκάλους τῆς ἀληθινῆς πίστεως, καὶ ὡς εὐεργέτας τῆς ψυχῆς ἡμῶν καὶ ἀντιλήπτορας, εὐλαβῶς αὐτοὺς τιμῶμεν καὶ μακαρίζομεν. Διὰ τοῦτο δὲ ἀνεγνώσθη σήμερον τὸ Εὐαγγέλιον, τὸ περιέχον τὰς ἀρετὰς τῶν ἀληθινῶν ποιμένων καὶ διδασκάλων, τὰς ὁποίας αὐταὶ διὰ τῶν θεαρέστων αὐτῶν ἔργων ἐτέλεσαν. Ἐπειδὴ δὲ τοῦτο τὸ Εὐαγγέλιον διηρμηνεύθη ὅλον εἰς τὴν ἑορτὴν τῶν Ἁγίων Πατέρων τῆς ἑβδόμης συνόδου, διὰ τοῦτο σήμερον ἀφιεροῦμεν τὸν λόγον εἰς ταῦτα τούτου τοῦ Εὐαγγελίου τὰ λόγια «Ὅς δ’ ἄν ποιήσῃ καὶ διδάξῃ, οὗτος μέγας κληθήσεται ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν Οὐρανῶν»¹.

Ἡ μὲν πρᾶξις τῆς ἀρετῆς ἐστι καρπὸς τῆς ἐλευθέρας ἡμῶν προαιρέσεως, τῆς δὲ διδασκαλίας τὸ ἐπάγγελμα οὐκ ἔστιν ἔργον μόνης τῆς προαιρέσεως, ἀλλὰ καὶ τῆς μαθήσεως. Ὑπόθες, ὅτι θέλει ὁ ἀμαθὴς ἄνθρωπος ἵνα διδάξῃ· ἀλλὰ πῶς δύναται διδάξαι, ἐὰν μὴ ἔχῃ τῆς μαθήσεως τὸ χάρισμα; ἡμεῖς δὲ ἀκούομεν, ὅτι ὁ Κύριος συνέζευξε τὸ ποιεῖν καὶ τὸ διδάσκειν, καὶ ἀπεφάσισεν, ὅτι ἐκεῖνός ἐστι μέγας ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν Οὐρανῶν, ὅστις καὶ τὰ δύο ταῦτα κατορθώσῃ· βλέπομεν δέ, ὅτι ὁ Θεὸς οὐχὶ εἰς πάντας, ἀλλ’ εἰς τινας μόνον δίδωσι τῆς σοφίας τὸ τάλαντον· πῶς οὖν διορίζει μεγάλας ἀνταποδόσεις εἰς ἐκεῖνον, ὅστις οὐ μόνον πράττει τὴν ἀρετήν, ἀλλὰ καὶ διδάσκει αὐτήν; ἐὰν εἴπωμεν, ὅτι ὁ Θεὸς οὐ θέλει ἵνα πᾶς ἄνθρωπος κατασταθῇ μέγας ἐν τῇ βασιλείᾳ Αὐτοῦ, ἀλλά δινες μόνον, ἐκεῖνοι δηλαδή, εἰς ὅσους ἔδωκε τῆς σοφίας τὸ χάρισμα, τοῦτό ἐστιν ἄπρεπον καὶ εἰς τὴν δικαιοσύνην Αὐτοῦ, καθότι πάντες ἐπίσης εἰσὶ πλάσματα Αὐτοῦ, καὶ εἰς τὴν ἄπειρον αὐτοῦ ἀγαθότητα, καθότι ἐπίσης πάντας ἀγαπᾷ. Ἡ τοιαύτη ἀπορία φαίνεται μὲν μεγάλη, ἔχει ὅμως λύσεις ἀρκετὰς πρὸς ἀνάπαυσιν τοῦ νοὸς παντὸς πιστοῦ ἀνθρώπου.

Διανέμει ὁ Θεὸς τὰ τάλαντα, ἤγουν τὰ θεῖα Αὐτοῦ χαρίσματα, ζυγοστατὼν τοῦ καθενὸς τὴν δύναμιν· καθὼς δὲ ἡμεῖς οὐδέ ποτε βάλλομεν δύο μέτρα εἰς τὸ σκεῦος, τὸ ὁποῖον χωρεῖ ἕν μόνον, οὕτως ὁ Θεὸς οὐδέ ποτε δίδωσι δύο τάλαντα εἰς τὸν ἄνθρωπον, τοῦ ὁποίου ἡ δύναμις βαστᾷ ἕν μόνον, Διὰ τί δὲ τοῦτο; – διότι καθὼς συντρίβεται τὸ εὔθριπτον σκεῦος, ἐὰν βιάσῃς αὐτό, βάλλων ἐν αὐτῲ περισσότερον τοῦ ὅσου χωρεῖ, οὕτω βλάπτεται ὁ ἀσθενὴς ἄνθρωπος, ἐὰν ὁ Θεὸς δώσῃ εἰς αὐτὸν τάλαντα περισσότερα τῶν ὅσα ἡ δύναμις αὐτοῦ ἐπιδέχεται· «Καὶ ᾧ μὲν ἔδωκε, λέγω, πέντε τάλαντα, ᾧ δὲ δύο, ᾧ δὲ ἕν, ἑκάστῳ κατὰ τὴν ἰδίαν δύναμιν»². Ἐπειδὴ δὲ δίκαιός ἐστι, ζητεῖ τὸν πολυπλασιασμὸν ἐκείνων μόνων τῶν ταλάντων, τὰ ὁποῖα αὐτὸς μὲν ἔδωκε, σὺ δὲ ἔλαβες. Ὅταν δὲ ὁ κάθεὶς πολυπλασιάσῃ ὅσα ἔλαβε, τότε αὐτός, πανάγαθος ὥν, ἐπίσης ἀνταμείβει καὶ τοὺς τὰ πολλὰ καὶ τοὺς τὰ ὀλίγα λαβόντας καὶ πολυπλασιάσαντας· «Εὖ δοῦλε ἀγαθὲ καὶ πιστέ», εἶπεν ὁ Κύριος, «ἐπὶ ὀλίγα ἦς πιστός, ἐπὶ πολλῶν σὲ καταστήσω· εἴσελθε εἰς τὴν χαρὰν τοῦ Κυρίου σου»³· ὅπερ ἐστί, τὸν αὐτὸν ἔπαινον ἐξεφώνησε, καὶ τὴν αὐτὴν ἀνταπόδοσιν ἀπέδωκεν ὁ Θεὸς καὶ εἰς τὸν πολυπλασιάσαντα τὰ πέντε τάλαντα, καὶ εἰς τὸν αὐξήσαντα τὰ δύο. Μὴ οὖν διστάζῃς, μηδὲ λυποῦ, ὑποπτευόμενος, ὅτι λαμβάνεις ὀλιγώτερον μισθὸν ἤπερ ἐκεῖνος, ὅστις ἔλαβε καὶ ἐπολυπλασίασε τὰ πολλά· πολυπλασίασον σὺ προθύμως ὅσα ἔλαβες, ὁ δὲ Θεός, ὁ γινώσκων καὶ πόσα παρέδωκέ σοι, καὶ πόση ἐστὶν ἡ προθυμία τῆς καρδίας σου, ἀνταμείβει σε, ὥσπερ ἄν εἰ πολυπλασίασας καὶ τὰ πολλά.

Μὴ νομίσῃς, ὅτι ὁ Θεὸς ζυγοστατεῖ τὴν ποσότητα τῶν καλῶν σου ἔργων, ἐπειδὴ ἔχει χρείαν τούτων· ὁ πανυπερτέλειος δημιουργὸς καὶ ἐξουσιαστὴς τῆς κτίσεως οὐδεμὶαν χρείαν ἔχει τῶν ἀρετῶν σου· «Εἶπα τῷ Κυρίῳ, Κύριός μου εἶ σύ, τῶν ἀγαθῶν μου οὐ χρείαν ἔχεις»⁴, ἔλεγεν ὁ προφητάναξ. Μὴ στοχασθῇς, ὅτι ἡ βασιλεία, ἥν ὁ Θεὸς ἠτοίμασεν εἰς τοὺς ἀγαπῶντας τὸ Θέλημα Αὐτοῦ, ἔχει κἄν μικράν τινα ἀναλογίαν πρὸς τοὺς κόπους τῶν καλῶν ἡμῶν ἔργων· διότι ἐκείνη ἐστὶν αἰώνιος καὶ ἀτελεύτητος, οἱ δὲ κόποι ἡμῶν, ὁποῖοι καὶ ἄν ὦσιν, εἰσὶ πρόσκαιροι καὶ τέλος ἔχουσι· διὰ τοῦτο δὲ ὁ θεσπέσιος Παῦλος ἔγραψε πρὸς τοὺς Ῥωμαίους· «Λογίζομαι γάρ, ὅτι οὐκ ἄξια τὰ παθήματα τοῦ νῦν καιροῦ πρὸς τὴν μέλλουσαν δόξαν ἀποκαλυφθῆναι»5. Θέλει τὰ καλὰ ἡμῶν ἔργα, καὶ χωρὶς αὐτῶν οὐδένα σώζει· τοῦτο ἐβεβαίωσε μὲν αὐτός, εἰπὼν «Καὶ ἐκπορεύσονται οἱ τὰ ἀγαθὰ ποιήσαντες εἰς ἀνάστασιν ζωῆς, οἱ δὲ τὰ φαῦλα πράξαντες, εἰς ἀνάστασιν κρίσεως»⁶· ἐμαρτύρησε δὲ καὶ ὁ ἀπόστολος αὐτοῦ, κηρύξας ἡμῖν τὸ «Ὅς ἀποδώσει ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ»⁷· πλὴν ἡ ὑπὲρ τούτων ἀνταπόδοσίς ἐστι τόσον ὑψηλὴ καὶ μεγάλη, ὥστε οὐδόλως ἀναλογεῖ τοῖς ἔργοις ἡμῶν· διὰ τοῦτο ἡ σωτηρία καὶ ἡ κληρονομία τῆς βασιλείας αὐτοῦ ἐστιν ἔλεος, ἐστὶ δῶρον, ἐστὶ χάρις· «Τῇ γὰρ χάριτί ἐστε σεσωσμένοι διὰ τῆς πίστεως· καὶ τοῦτο οὐκ ἐξ ἡμῶν· Θεοῦ τὸ δῶρον· οὐκ ἐξ ἔργων, ἵνα μή τις καυχήσηται»⁸· τὰ καλὰ ἔργα ἀφορμὴν μόνον δίδουσιν εἰς τὸν Θεόν, ἵνα ἐκχέῃ τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἐφ’ ἡμᾶς.

Τοῦτο αὐτὸ βλέπομεν καὶ εἰς τὴν τοῦ οἰκοδεσπότου παραβολήν. Ἐμίσθωσε, λέγει, ὁ οἰκοδεσπότης ἐργάτας εἰς τὸν ἀμπελῶνα αὐτοῦ, ἄλλους μὲν τὴν τρίτην ὥραν τῆς ἡμέρας, ἄλλους δὲ τὴν ἕκτην, ἄλλους δὲ τὴν ἑννάτην· περὶ δὲ τὴν ἐνδεκάτην ὥραν ἰδὼν ἄλλους ἐργάτας ἀργούς, εἶπε πρὸς αὐτούς· ὑπάγετε καὶ ὑμεῖς, δουλεύσατε εἰς τὸν ἀμπελῶνά μου, καὶ δώσω ὑμῖν ὅσον ἐστὶ δίκαιον. Ἔπειτα, ὅταν ἦλθεν ἡ ὥρα τῆς ἀνταποδόσεως τοῦ μισθοῦ, ἔδωκε καὶ εἰς τοὺς πρώτους, καὶ εἰς τοὺς δευτέρους, καὶ εἰς τοὺς τρίτους, καὶ εἰς αὐτοὺς τοὺς ἐσχάτους, ἤγουν εἰς ἐκείνους, οἵτινες ἐδούλευσαν μίαν μόνην ὥραν, τὸν αὐτὸν μισθόν, τουτέστιν ἕν δηνάριον· τοῦτο δὲ ἰδόντες οἱ πρῶτοι ἐγόγγυσαν, λέγοντες, Κύριε, οὗτοι οἱ ἔσχατοι μίαν μόνην ὥραν ἐκοπίασαν, σὺ δὲ ἔδωκας αὐτοῖς τὸν αὐτὸν μισθόν, ὅν καὶ ἡμεῖς ἐλάβομεν, οἴτινες ἐβαστάσαμεν τὸ βάρος καὶ τὴν καῦσιν ὅλης τῆς ἡμέρας· ὁ δὲ οἰκοδεσπότης ἀπεκρίθη πρὸς αὐτούς, Ἐγὼ οὐκ ἠδίκησα ὑμᾶς, ἕν δηνάριον ἐσυμφωνήσατε διὰ τὸν κόπον ὑμῶν, καὶ ἕν ἐλάβετε· θέλω δὲ ἵνα δώσω εἰς τοῦτον τὸν ἔσχατον τόσον, ὅσον καὶ εἰς ὑμᾶς τοὺς πρώτους· μήπως οὐκ ἔχω ἐξουσίαν ἵνα ποιήσω ὅ,τι θέλω εἰς τὰ πράγματά μου; «Θέλω δὲ τούτῳ τῷ ἐσχάτῳ δοῦναι ὡς καὶ σοί· ἤ οὐκ ἔξεσί μοι ποιῆσαι ὅ θέλω ἐν τοῖς ἐμοῖς»⁹; Τὶ ἄλλο διδάσκει οὗτος ὁ παραβολικὸς λόγος εἰμὴ τὸ ὅτι ὁ Θεὸς θέλει ἵνα ἡμεῖς κοπιάζωμεν ὑπὲρ τῶν κατορθωμάτων τῆς ἀρετῆς, καθότι τοῦτό ἐστιν ἀπόδειξις τῆς εὐλαβείας καὶ τῆς προθυμίας τῆς ψυχῆς ἡμῶν, οὐδόλως δὲ ἀποβλέπει εἰς τὴν ποσότητα τῶν κόπων, ἀλλ’ εἰς τὴν προθυμίαν καὶ τὴν εὐλάβειαν τῆς καρδίας;

Ἐκάθητο ὁ Θεάνθρωπος Ἰησοῦς ἐν μιᾷ τῶν ἡμερῶν ἀπέναντι τοῦ γαζοφυλακίου, ἤγουν κατέμπροσθεν τῆς θήκης, εἰς τὴν ὁποίαν κάθεὶς ἔβαλλεν ὅσα χρήματα ἤθελε νὰ ἀφιερώσῃ εἰς τὸν Θεόν· ἔβλεπε δὲ τοὺς ἐκεῖ ἐρχομένους πλουσίους, οἵτινες ἔβαλλον εἰς τὸ γαζοφυλάκιον πολλά· ἐλθοῦσα δὲ καὶ μία πτωχὴ χήρα ἔβαλεν ἐκεῖ δύο μόνα λεπτά· τότε ὁ Ἰησοῦς, προσκαλέσας τοὺς μαθητὰς αὐτοῦ, ἐβεβαίωσεν αὐτούς, ὅτι ἐκείνη ἡ πτωχὴ χήρα ἔβαλεν εἰς τὸ γαζοφυλάκιον περισσότερον πάντων τῶν ἄλλων· «Ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὅτι ἡ χήρα αὕτη ἡ πτωχὴ πλεῖον πάντων βέβληκε τῶν βαλόντων εἰς τὸ γαζοφυλάκιον»¹⁰. Ὁ Ἁβραὰμ οὐκ ἐθυσίασε τὸν υἱὸν αὐτοῦ, ἀλλ’ ἤπλωσε μόνον τὴν χεῖραν αὐτοῦ ἵνα σφάξῃ αὐτόν· ὁ δὲ Θεὸς τετελεσμένην ἐλογίσατο τὴν ὑπακοὴν καὶ τὴν θυσίαν αὐτοῦ· «Νῦν γὰρ ἔγνων, εἶπε πρὸς αὐτόν, ὅτι φοβῇ σὺ τὸν Θεόν, καὶ οὐκ ἐφείσω τοῦ υἱοῦ σου τοῦ ἀγαπητοῦ δι’ ἐμέ»¹¹. Ὁ Ζακχαῖος ἐπεθύμησε μόνον ἰδεῖν τὸν Ἰησοῦν Χριστόν, καὶ ἀνέβη εἰς τὴν συκομωρέαν ἵνα ἴδῃ αὐτόν· ὁ δὲ Ἰησοῦς Χριστός, «Ζακχαῖε, λέγει πρὸς αὐτόν, σπεύσας κατάβηθι· σήμερον γὰρ ἐν τῷ οἴκῳ σου δεῖ μὲ μεῖναι»¹². Ὁ τελώνης μόνον τὸ στῆθος αὐτοῦ ἔτυψεν, λέγων «Ὁ Θεός, ἱλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ»¹³, καὶ κατέβη εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ δεδικαιωμένος. Μία μόνη φωνὴ τοῦ ληστοῦ «Μνήσθητί μου, Κύριε, ὅταν ἔλθῃς ἐν τῇ βασιλείᾳ σου»¹⁴, ἤνοιξεν αὐτῷ τὸν παράδεισον. «Ὁ δεχόμενος προφήτην, εἶπεν ὁ Κύριος, εἰς ὄνομα προφήτου, μισθὸν προφήτου λήψεται, καὶ ὁ δεχόμενος δίκαιον εἰς ὄνομα δικαίου μισθὸν δικαίου λήψεται· καὶ ὅς ἐὰν ποτίσῃ ἕνα τῶν μικρῶν τούτων ποτήριον ψυχροῦ μόνον εἰς ὄνομα μαθητοῦ, ἀμὴν λέγω ὑμῖν οὐμὴ ἀπολέσῃ τὸν μισθὸν αὐτοῦ»¹⁵. Ἀκούετε; δι’ ἕν ποτήριον ψυχροῦ ὕδατος, δι’ ἕνα μόνον ἀγαθὸν σκοπὸν ἀνταμείβει ὁ Θεός, κἄν τὰ πράγματα οὐκ ἀνταποκρίνωνται εἰς τὸν σκοπὸν ἡμῶν, τουτέστιν, κἄν τε ἀληθῶς προφήτης ἤ δίκαιος, ἤ μαθητὴς Χριστοῦ ὑπῆρχεν ἐκεῖνος, ὅν ἡμεῖς εὐηργετήσαμεν, κἄν οὐ τοιοῦτος ἦν, ἀλλὰ πλαστὸν εἶχε τὸ ὄνομα, ἡμεῖς λαμβάνομεν τὸν μισθόν, ὥσπερ ἄν εἰ ἐκεῖνος ἦν ἀληθινὸς προφήτης, ἤ δίκαιος, ἤ Χριστοῦ μαθητής.

Ἀλλὰ τὶ ὠφελοῦσι, λέγεις, ταῦτα πρὸς τὴν λύσιν τῆς προκειμένες ἀπορίας; Διὰ τούτων λύεται ἡ ἀπορία· ταῦτα ἀναπαύουσι τοῦ νοὸς τὴν περιέργειαν. Ἐὰν ὁ Θεὸς οὐκ ἀποβλέπῃ εἰς τὴν ποσότητα τῆς ἀρετῆς, ἀλλ’ εἰς τὴν προθυμίαν τῆς καρδιᾶς· ἐὰν ὁ Θεὸς οὐκ ἀποβλέπῃ εἰς τὰ πράγματα, ἀλλ’ εἰς τὸν σκοπόν· ἐὰν ὁ Θεὸς οὐκ ἀποβλέπῃ εἰς τὰ πράγματα, ἀλλ’ εἰς τὸν σκοπόν· ἐὰν ὁ Θεὸς οὐκ ἀποβλέπῃ εἰς τὸ ἔργον, ἀλλ’ εἰς τὴν διάθεσιν τῆς ψυχῆς, οὐδεὶς ἐνάρετός ἐστιν, ὅστις οὐ διδάσκει. Πρῶτον μέν, ἐπειδὴ ἡ διδασκαλία κατὰ δύο τρόπους γίνεται, ἤ διὰ λόγου, ἤ διὰ τῶν ἔργων· ἡ δὲ διὰ τῶν ἔργων διδασκαλία ἐστὶν ἰσχυροτέρα τῆς διὰ λόγου γενομένης· σιωπᾷ μὲν ἡ γλῶσσα τοῦ φιλαρέτου ἀνθρώπου, τοῦ μὲ ἔχοντος τῆς σοφίας τὸ χάρισμα, λαλοῦσιν ὅμως τὰ ἔργα αὐτοῦ τὰ ἐνάρετα· ἡ δὲ φωνὴ αὐτῶν ἐστι πολλῷ λαμπροτέρα τῆς τοῦ στόματος λαλιᾶς· τὸ φῶς τῶν ἔργων αὐτοῦ φωτίζει πολλῷ περισσότερον τοῦ φωτὸς τῆς ῥητορικῆς τέχνης, διότι ὁ ῥητορικὸς λόγος πίπτει εἰς τὰ ὧτα, τὸ δὲ καλὸν παράδειγμα εἰσέρχεται εἰς τὴν καρδίαν. Τὰ καλὰ ἔργα καὶ ὁ ἤλιος ἔχουσι πολλὴν τὴν ὁμοιότητα· ὅταν αὐτὸς ἀνατείλῃ, φωτίζει τὴν γῆν, ὅταν ἐκεῖνα φανερωθῶσι, καταυγάζουσι τῶν ἀνθρώπων τὰς καρδίας· τοῦτο δέ, ἤγουν τὸ παράδειγμα τῶν καλῶν ἔργων, ἐστὶ τὸ φῶς, περὶ τοῦ ὁποίου ὁ Κύριος ἡμῶν εἶπεν : «Οὕτω λαμψάτω τὸ φῶς ὑμῶν ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, ὅπως ἴδωσιν ὑμῶν τὰ καλὰ ἔργα, καὶ δοξάσωσι τὸν πατέρα ὑμῶν τὸν ἐν τοῖς οὐρανοῖς»¹⁶. Ἀκούεις; τὰ καλὰ ἔργα, εἰσὶν οἱ διδάσκαλοι, αὐτά εἰσιν ἡ διδασκαλία, ἡ διεγείρουσα τοὺς ἀνθρώπους πρὸς ἐπιστροφὴν καὶ μετάνοιαν· αὐτὰ ὑψοῦσι τὸν νοῦν αὐτῶν πρὸς τὴν ἀληθινὴν τοῦ Θεοῦ δοξολογίαν.

Δεύτερον· ὅστις ἀληθῶς κατορθώσῃ τῆς ἀρετῆς τὰ ἔργα, ἐκεῖνος ἀναμφιβόλως καὶ σκοπὸν ἔχει, καὶ ἔξ ὅλης καρδίας ἐπιθυμεῖ ἵνα καὶ τοὺς ἄλλους διδάξῃ τὴν πίστιν καὶ τὴν ἀρετήν· διότι ποίαν ἀρετὴν ἔχει, ἐᾶν λείπῃ αὐτῷ ὁ σκοπὸς καὶ ἡ ἐπιθυμία τῆς ὠφέλειας τοῦ πλησίον, τουτέστιν ἐὰν λείπῃ αὐτῷ ἡ ἀγάπη; ἡμεῖς δὲ οἴδαμεν, ὅτι καὶ τοῦ Ζακχαίου τὴν ἐπιθυμίαν, καὶ τοῦ Ἀβραὰμ τὴν ἀπόφασιν, καὶ τὸν σκοπόν τοῦ δεχομένου τὸν προφήτην εἰς ὄνομα προφήτου, ὡς ἔργα τετελεσμένα καὶ ἀρετὰς τελείας ἐλογίσατο ὁ Θεός· τὸν σκοπὸν οὖν καὶ τὴν ἐπιθυμίαν τοῦ δικαίου ἀνθρώπου ὡς διδασκαλίαν δεχόμενος ὁ Θεός, ἀνταμείβει αὐτὸν ὡς διδάσκαλον τῆς πίστεως καὶ τῆς ἀρετῆς κήρυκα. Τοῦτον ὁ Κύριος ἡμῶν οὐκ εἶπεν, Ὅστις ἀναβῇ ἐπ’ ἄμβωνος, καὶ ἐκβοήσῃ λόγους ῥητορικὴ τέχνῃ κατεσκευασμένους, καὶ διδαχὰς εὐφραδείᾳ κοσμικῇ κεκοσμημένος, ἤ συγγράψῃ συμβουλευτικὰς ἐπιστολὰς σοφίας πλήρεις, καὶ ἑρμηνείας τῶν Θείων Γραφῶν πολυμαθίᾳ καὶ εὐφυἷα ἐναστραπτούσας, ἀλλ’ εἶπεν «Ὅς ἄν ποιήσῃ καὶ διδάξῃ»· διδασκαλία δέ ἐστι καὶ ὁ ἁπλοῦς καὶ σύντομος καὶ ἄτεχνος λόγος. Τίς δέ ἐστιν ἐκεῖνος ὁ ἄνθρωπος, ὁ φοβούμενος τὸν Θεόν καὶ φυλάττων τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ, ὅστις, κἄν ἀμαθὴς κἄν ἀπαίδευτος ὑπάρχῃ, οὐκ ἤνοιξέ ποτε τὸ στόμα αὐτοῦ ἵνα εἰπῃ πρὸς τὸν πλησίον αὐτοῦ, Ἀδελφέ, μὴ προδώσῃς τὴν πίστιν σου· ἀδελφέ, μὴ ἁμαρτάνῃς καὶ παροργίζῃς τὸν Θεόν· ἀδελφέ, δὸς ἐλεημοσύνην εἰς τοὺς πτωχούς; Ταῦτα τὰ ἁπλὰ καὶ σύντομα λόγιά εἰσι διδαχή· αὐτὰ δέ εἰσι τὰ δύο λεπτὰ τῆς χήρας, εὐπρόσδεκτα εἰς τὸν Θεὸν ὥσπερ ἐκεῖνα· διότι, καθὼς ἐκείνη «ἐκ τῆς στερήσεως αὐτῆς πάντα, ὅσα εἶχεν, ἔβαλεν, ὅλον τὸν βίον αὐτῆς»¹⁷, οὕτω καὶ ὁ ἀγράμματος ἐνάρετος ἄνθρωπος, ὁ ταῦτα εἰπών, ἐκ τῆς στερήσεως αὐτοῦ πάντα, ὅσα ἐδύνατο, εἶπε, καὶ ἐξεκένωσεν ὅλον τῆς σοφίας αὐτοῦ τὸν πλοῦτον· ἐπειδὴ δὲ «δίκαιος Κύριος, καὶ δικαιοσύνης ἠγάπησεν, εὐθύτητας οἶδε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ»¹⁸, ἀριθμεῖ δὲ τὰς τρίχας τῆς κεφαλῆς ἡμῶν¹⁹, ἤγουν ζυγοστατεῖ καὶ διακρίνει πάσας καὶ αὐτὰς τὰς λεπτὰς διαφορὰς καὶ περιστάσεις τῶν ἔργων ἡμῶν, διὰ τοῦτο λογίζεται τὰ ὀλίγα πολλά, καὶ τὰ ἁπλὰ καὶ ἄτεχνα σοφὰ καὶ τεχνικά.

Ἀλλ’ ἐάν, λέγεις, διδάσκῃ καὶ ὁ ἀμαθὴς καὶ ἀπολαμβάνῃ μισθὸν διδασκάλου, περιττὴ λοιπὸν ἡ μάθησις· μάτην δὲ ὁ Θεὸς ἐσόφισε τὸν Σολομῶντα, μάτην πανσόφους κατέστησε τοὺς ἀποστόλους, μάτην δὲ κοπιάζουσιν ὅσοι ἐκχέουσιν ἱδρῶτας καὶ κόπους διὰ τὸ τάλαντον τῆς σοφίας. Τῆς σοφίας τὸ τάλαντον, ὦ ἀδελφέ, ἐστὶ δῶρον ἐπουράνιον, τὸ ὁποῖον ἐμπιστεύει ὁ Θεὸς εἰς τὰς χεῖρας ἡμῶν, ἵνα δι’ αὐτοῦ ἐπιτηδευώμεθα πάντα, ὅσα ἀναγκαῖα καὶ χρήσιμα εἰς τὴν παροῦσαν ἡμῶν ζωήν, καὶ δι’ αὐτοῦ γνωρίσωμεν τῆς εὐσεβείας τὴν ἀλήθειαν, καί, ὠφελήσαντες παντοιοτρόπως τὴν ἐκκλησίαν, τὴν ἀδελφότητα, τὴν πατρίδα, λάβωμεν τὴν ἀντιμισθίαν τῆς αἰωνίου βασιλείας. Ὁ ἅγιος ἄνθρωπος ὁ ἀμαθὴς οὐ δύναται κατορθῶσαι ὅσα ἔργα ἐκτελεῖ ὁ ἅγιος ἄνθρωπος ὁ σοφὸς καὶ ἐπιστήμων· αὐτὸς ἐκφράζει τῶν θείων γραφῶν τὰ νοήματα, αὐτὸς σαφηνίζει τῆς πίστεως τὰ δόγματα, αὐτὸς κηρύττει τῶν ἁγίων μυστηρίων τὴν δύναμιν, ἀπαντᾷ τῶν αἱρετικῶν τὰ δολερὰ σοφίσματα, διερμηνεύει τοῦ Θεοῦ τοὺς νόμους, κατηχεῖ τοὺς ἀπίστους, συγγράφει τῆς ἠθικῆς διδασκαλίας τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ τὰ μαθήματα· αὐτὸς ὠφελεῖ οὐ μόνον ἐν ὅσῳ ζῇ διὰ στόματος, ἀλλὰ καὶ μετὰ θάνατον διὰ τῶν ὑπ’ αὐτοῦ συντεθέντων βιβλίων. Μάρτυρες τῶν λεγτομένων εἰσὶ πρῶτοι οἱ θεοκήρυκες ἀπόστολοι, μετὰ τούτους δὲ ὁ Ἀθηνῶν Ἱερόθεος καὶ ὁ ἀρεοπαγίτης Διονύσιος, Ἰουστῖνος ὁ φιλόσοφος καὶ ὁ Λουγδούνων Εἰρηναῖος, Κυπριανὸς ὁ ἱερομάρτυς καὶ ὁ Ἀντιοχείας Εὐστάθιος, ὁ Ἀλεξανδρείας Ἀθανάσιος καὶ ὁ οὐρανοφάντωρ Βασίλειος, οἱ Γρηγόριοι, οἱ Κύριλλοι, ὁ Ἀμβρόσιος, ὁ Χρυσόστομος, ὁ Ἐπιφάνιος καὶ οἱ ἐφεξῆς πάντες, ὅσοι παρὰ Θεοῦ ἔλαβον τῆς σοφίας τὸ χάρισμα· ὅσα δὲ οὗτοι διὰ τῆς σοφίας αὐτῶν κατώρθωσαν, ταῦτα οὐκ ἠδυνήθησαν κατορθῶσαι οὐδὲ ὁ Παῦλος ὁ ἁπλοῦς, οὐδὲ ὁ Ἀντώνιος ὁ μέγας, οὐδὲ ὁ Σάββας ὁ ἡγιασμένος, οὐδὲ ὁ Εὐθύμιος ὁ κοινοβιάρχης, οὐδὲ ὅσοι ἄλλοι ὑπερέλαμψαν διὰ μόνων τῶν ἐναρέτων αὐτῶν πράξεων· ἐστεφάνωσε δὲ ὁ Θεὸς καὶ τούτους, ὥσπερ ἐκείνους, ἐπειδὴ ἡ προαίρεσις καὶ ἡ προθυμία τοῦ διδάσκειν ἵση ὑπῆρχε καὶ εἰς τούτους καὶ εἰς ἐκείνους· οὗτοι δὲ οὐ κατώρθωσαν ὅσα ἐκεῖνοι, οὐ καθότι οὐκ ἠθέλησαν, ἀλλὰ καθότι ὁ Θεὸς κρίμασιν, οἷς οἶδε μόνος αὐτός, οὐκ ἔδωκεν εἰς αὐτοὺς τῆς σοφίας τὸ τάλαντον· ἔδειξαν ὅμως προθυμίαν ἴσην ἐκείνοις, ἐπειδὴ καὶ αὐτοὶ ὠφέλησαν τὸν πλησίον αὐτῶν οὐ μόνον διὰ τοῦ ἁγίου αὐτῶν παραδείγματος, ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦ ἁπλοῦ λόγου τῆς νουθεσίας αὐτῶν καὶ τῆς διδασκαλίας.

Ἀλλὰ τοῦτο, πάλιν ἀποκρίνεσαι, τὸ «Μέγας κληθήσεται ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν Οὐρανῶν» σημαίνει οὐχὶ ἰσότητα, ἀλλ’ ἀνισότητα καὶ διαφοράν· διότι, ἐὰν ὁ ποιήσας καὶ διδάξας κληθήσεται μέγας, ὁ ποιήσας καὶ μὴ διδάξας κληθήσεται μικρός· ἐπειδὴ τοῦτο τὸ μέγας καὶ μικρὸς οὐδὲν ἄλλο δηλοῖ εἰμὴ τὴν διαφορὰν τῆς ὑπὸ τῶν δικαίων ἀπολαμβανομένης μεγάλης ἤ μικρᾶς δόξης καὶ μακαριότητος, φανερόν ἐστιν, ὅτι περισσοτέρας δόξης ἀπολαμβάνει ὁ ἐνάρετος σοφὸς ἤπερ ὁ ἐνάρετος ὁ ἀμαθής. Ἡμεῖς, ἀκούοντες τὸν μὲν προφήτην Ἡσαΐαν κηρύτττοντα «Δώσω αὐτοῖς ἐν τῷ οἴκῳ μου καὶ ἐν τῷ τείχει μου τόπον ὀνομαστόν, κρείττω υἱῶν καὶ θυγατέρων, ὄνομα αἰώνιον δώσω αὐτοῖς, καὶ οὐκ ἐκλείψει»²⁰, τὸν δὲ Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν διδάσκοντα καὶ λέγοντα «Ἐν τῇ οἰκίᾳ τοῦ πατρός μου μοναὶ πολλαί εἰσι»²¹, πιστεύομεν καὶ ὁμολογοῦμεν, ὅτι πολλοί εἰσιν οἱ βαθμοὶ τῆς θείας δόξης, ἀπολαμβάνει δὲ ἕκαστος τῶν πιστῶν ἀνωτέρου καὶ κατωτέρου βαθμοῦ αὐτῆς κατὰ ἀναλογίαν τῶν ἔργων αὐτοῦ· διότι ὁ αὐτὸς εἶπε διὰ τοῦ ἀπστολικοῦ στόματος, «ὅτι ἀποδώσει ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ»²²· πλὴν ἐκ τῶν λόγων καὶ ἐκ τῶν παραδειγμάτων, τῶν ἐν τῇ ἁγίᾳ γραφῇ, ἀδιστάκτως συμπεραίνομεν, ὅτι τὴν τοιαύτην διανομὴν τῆς θείας δόξης ποιεῖ ὁ Θεὸς οὐ μόνον ἀνάλογον εἰς τὸν πολυπλασιασμὸν μόνου τοῦ ταλάντου, ἀλλὰ κατὰ ἀναλογίαν καὶ τῆς πίστεως, καὶ τῆς προαιρέσεως, καὶ τῆς προθυμίας, καὶ τοῦ σκοποῦ, καὶ τοῦ ζήλου, καὶ πάντων τῶν ἔργων τῆς ἀρετῆς· ὅστις δὲ κατὰ ταῦτα πάντα ὑπερέχει τοὺς ἄλλους, ἐκεῖνος ἀπολαμβάνει πλείοντας τῶν ἄλλων δόξης καὶ μακαριότητος· ἐάν, παραδείγματος χάριν, ὁ διδάσκαλος ὁ Χρυσόστομος ὑπερέβη τὸν Παῦλον τὸν ἁπλοῦν, οὐ μόνον κατὰ τὰ ἔργα τῆς σοφίας αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὰς λοιπὰς ἀρετάς, ὁ Χρυσόστομος ἔχει τὸν τόπον τὸν ἐκλεκτὸν καὶ μονὴν ἐνδοξοτέραν τῆς τοῦ Παύλου ἐν τῇ οἰκείᾳ τοῦ ἐπουρανίου πατρός· ἐὰν δὲ τὸ ὑστέρημα τῶν κατορθωμάτων τῆς σοφίας τοῦ Χρυσοστόμου τὸ ἐν τῷ Παύλῳ ἀνεπλήρωσεν ὁ Παῦλος δι’ ἄλλων ἀρετῶν, ὥστε καὶ οἱ δύο κατεστάθησαν ἴσοι κατὰ τῆς ἀρετῆς τὰ ἔργα, ἴσους ἔχουσι καὶ τοὺς τόπους καὶ τὰς μονάς· κατὰ τὸν αὐτὸν δὲ λόγον, ἐᾶν ὁ Παῦλος ὑπερέβη τὸν Χρυσόστομον εἰς τὰς ἐναρέτους πράξεις, ὁ Παῦλός ἐστιν ὁ μέγας ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν Οὐρανῶν.

Τὶ ἄλλο ἐστὶ τὸ διδάσκειν εἰμὴ μία τῶν ἀρετῶν; τὶ ἄλλο ἐστὶν εἰμὴ ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ πλησίον ἐνεργουμένη; Ἐπειδὴ οὖν ἀρετή ἐστι, διὰ τοῦτο ὁ Θεὸς ἀναλογίζεται καὶ ζυγοστατεῖ αὐτὴν μετὰ τῶν ἄλλων ἀρετῶν, διέστειλε δὲ αὐτὴν τῶν ἄλλων ἀρετῶν, εἰπὼν «Ὅς δ’ ἄν ποιήσῃ καὶ διδάξῃ», ἐπειδή ἐστιν ἀρετὴ μεγάλη καὶ δύσκολος· μεγάλη, ἐπειδὴ ἐπιστρέφει πολλοὺς ἀπίστους ἀπὸ τῆς ἀπιστίας εἰς τὴν πίστιν, καὶ πολλοὺς ἁμαρτωλοὺς ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας εἰς τὴν ἀρετήν· ταῦτα δέ εἰσι τοσοῦτον εὐπρόσδεκτα εἰς τὸν Θεόν, ὥστε διὰ μὲν τοῦ προφήτου Ἱερεμίου εἶπεν «Ἐὰν ἐξαγάγῃς τίμιον ἐξ ἀναξίου, ὡς τὸ στόμα μου ἔσῃ»²³· διὰ δὲ τοῦ ἀποστόλου Ἰακώβου ἐκήρυξεν «Ὁ ἐπιστρέψας ἁμαρτωλὸν ἐκ πλάνης ὀδοῦ αὐτοῦ σώσει ψυχὴν ἐκ θανάτου, καὶ καλύψει πλῆθος ἁμαρτιῶν»²⁴· δύσκολος δέ, ἐπειδὴ κινδυνεύει ὁ διδάσκων τρεῖς κινδύνους· τὸν κίνδυνον τῆς ὑπερηφανείας, καθότι εὔκολα ἔρχεται καὶ ἐπιμένει εἰς τὸν νοῦν αὐτοῦ ὁ ὑπερήφανος λογισμός, πείθων αὐτόν, ὅτι ἐστὶ σοφός· τὸν κίνδυνον τῆς κακοδιδασκαλίας, καθότι εὔκολα εἴτε ἐκ προαιρέσεως εἴτε ἐκ παραδρομῆς διδάσκει δόγματα διεστραμμένα ἀντὶ τῶν ὀρθῶν, καὶ δεισιδαιμονίας ἀντὶ τῶν νόμων τοῦ Θεοῦ· τὸν κίνδυνον τοῦ θείου ἐλέγχου, διότι πολλάκις διδάσκει τοὺς ἄλλους, αὐτὸς δὲ οὐ πράττει τὰ διδασκόμενα. Ἄκουε δὲ μετὰ πόσης σφοδρότητος ἐλέγχει ὁ θεοῤῥήμων Παῦλος τοὺς τοιούτους διδασκάλους· «Ὁ οὖν διδάσκων ἕτερον σεαυτὸν οὐ διδάσκεις; ὁ κηρύσσων μὴ κλέπτειν κλέπτεις; ὁ λέγων μὴ μοιχεύειν μοιχεύεις; ὁ βδελυσσόμενος τὰ εἴδωλα ἱεροσυλεῖς; ὅς ἐν νόμῳ καυχᾶσαι διὰ τῆς παραβάσεως τοῦ νόμου τὸν Θεὸν ἀτιμάζεις»²⁵; ταύτην τὴν δυσκολίαν γνωρίσας ὁ ἀδελφόθεος Ἰάκωβος, κἄν ὕψωσε τῆς διδαχῆς τὸν καρπόν²⁶, συμβουλεύει ὅμως ἵνα μὴ πολλοὶ ἀναλαμβάνωσι τὸ διδασκαλικὸν ἐπάγγελμα· «Μὴ πολλοί», λέγει, «διδάσκαλοι γίνεσθε, ἀδελφοί μου, εἰδότες, ὅτι μεῖζον κρίμα ληψόμεθα· πολλὰ γὰρ πταίομεν ἅπαντες»²⁷.

Βλέπε δὲ πῶς καὶ αὐτὸς ὁ θεάνθρωπος πρῶτον ἔθηκε τὸ «Ὅς δ’ ἄν ποιήσῃ», ἔπειτα καὶ τὸ διδάξῃ, ἵνα διὰ τούτου φανερώσῃ, ὅτι πρέπον ἐστὶν ἵνα πρῶτον κατορθώσωμεν τῆς ἀρετῆς τὰ ἔργα, ἔπειτα διδάξωμεν αὐτὰ τοὺς ἄλλους. Μηδεὶς οὖν πλανάσθω, ἤ ἀμελῶν τὰ λοιπὰ τῆς ἀρετῆς ἔργα καὶ φροντίζων μόνον περὶ τοῦ διδάσκειν τοὺς ἄλλους, ἤ νομίζων ὅτι μόνον τὸ διδάσκειν δύναται καταστῆσαι αὐτὸν μέγαν ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν Οὐρανῶν, ἤ λυπούμενος, ὅτι οὐκ ἔχει τῆς διδασκαλίας τὸ χάρισμα· φροντιζέτω δὲ ὁ καθεὶς πρῶτον ἵνα διδάξῃ ἑαυτόν, καὶ ποιήσῃ πάντα, ὅσα εἰσὶν ἀρεστὰ τῷ Θεῷ· ἔπειτα, ἐὰν μὲν ἔχῃ τῆς σοφίας τὸ τάλαντον, πολυπλασιαζέτω αὐτὸ διὰ τῆς ὀρθῆς αὐτοῦ διδασκαλίας· ἐὰν δὲ οὐκ ἔλαβε τοῦτο, μηδὲν λυπείσθω· ἀρκεῖ αὐτῷ ὁ σκοπός, ὁ ζῆλος, ἡ προθυμία ὑπὲρ τούτου· ἀρκεῖ αὐτῷ ἡ τοῦ καλοῦ αὐτοῦ παραδείγματος διδασκαλία, καὶ ἡ τοῦ ἑνὸς ἁπλοῦ καὶ συντόμου λόγου αὐτοῦ νουθεσία· ἐπειδὴ δὲ τοιουτοτρόπως κάθεὶς δύναται διδάσκειν, διὰ τοῦτο εἶπεν ὁ τῶν ἁπάντων Κύριος καὶ δεσπότης, ἡ πηγὴ τῆς σοφίας καὶ τῆς δικαιοσύνης καὶ τῆς ἀγαθότητος· «Ὅς δ’ ἄν ποιήσῃ καὶ διδάξῃ, οὗτος μέγας κληθήσεται ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν».

Σημειώσεις :

1. Ματ. ε΄, 19.
2. Ματ. κε΄, 15.
3. αὐτοθ. 21.
4. Ψλμ. ιε΄, 1.
5. Ῥωμ. η΄, 18.
6. Ἰωαν. ε΄, 19.
7. Ῥωμ. β΄, 5.
8. Ἐφεσ. β΄, 8, 9.
9. Ματ. κ΄, 14, 15.
10. Μαρ. ιβ΄, 43.
11. Γεν. κβ΄, 12.
12. Λουκ. ιθ΄, 5.
13. Λουκ. ιη΄, 13.
14. αὐτ. κγ΄, 42.
15. Ματ. ι΄, 41, 42.
16. Ματ. ε΄, 16.
17. Μαρκ. ιβ΄, 44.
18. Ψλμ. ι΄, 8.
19. Ματ. ι΄, 30.
20. Ἠσ. νστ΄, 5.
21. Ἰωαν. ιδ΄, 2.
22. Ῥωμ. β΄, 6.
23. Ἱερ. ιε΄, 19.
24. Ἰακ. ε΄, 20.
25. Ῥωμ. β΄, 21, 22, 33.
26. Ἰακ. ε΄, 28.
27. Ἰακ. γ΄, 1, 2.

Δείτε την ομιλία στο πρωτότυπο από το “Κυριακοδρόμιο των τεσσάρων Ευαγγελιστών”, του Νικηφόρου Θεοτόκη (τόμ. 2ος, σελ. 359 – Έκδοσις 1840), πατώντας εδώ (Σημείωση: Στο αρχείο pdf αναγράφεται -από τυπογραφικό λάθος- ότι ο λόγος έγινε μετά το κατά Μάρκον Ευαγγέλιον, ενώ το σωστό είναι μετά το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον) (11/7/2014)