Κινητά τηλέφωνα: Μια νέα μορφή εξάρτησης παιδιών και εφήβων (Έλενα Κιουρκτσή)

Κυκλοφορούν ελεύθερα, «ακούγονται» με κάθε δυνατό τρόπο, αποτελούν σημείο αναφοράς της καθημερινότητας κι όταν σιωπούν προκαλούν στέρηση! Τα κινητά τηλέφωνα σαφώς διευκολύνουν την εξ αποστάσεως επικοινωνία, όμως η κατάχρησή τους έχει ψυχολογικές επιπτώσεις, κυρίως στους ανήλικους χρήστες.

«Μέσα από την υπερβολική χρήση του κινητού, οι ανήλικοι εθίζονται σε μια «τεχνητή» επαφή με τους συνομηλίκους τους, που οδηγεί σε όλο και μεγαλύτερη αίσθηση μοναξιάς και ίσως τελικά να συμβάλει στα ολοένα αυξανόμενα κρούσματα παιδικής κατάθλιψης».
«Η εύκολη απόκτηση κινητού τηλεφώνου από τους ανήλικους οφείλεται, εκτός από την οικονομική δυνατότητα, και στην άγνοια ή στην απροθυμία των γονιών να υποστηρίξουν τις θέσεις τους, θέτοντας τα κατάλληλα όρια στη συμπεριφορά και στις απαιτήσεις του παιδιού».

Οπουδήποτε και αν βρι­σκόμαστε, στο αυτοκίνη­το, στο τρένο, στο σούπερ μάρκετ ή στο δρόμο -ακόμα και στο σχολείο- η κινητή τηλεφωνία μας φέρνει απί­στευτα «κοντά» όσο μακριά και αν είναι τα πρόσωπα που μας ενδιαφέ­ρουν. Ενδεικτικά, οι χρήστες κινη­τής τηλεφωνίας είναι περισσότεροι από ένα δισεκατομμύριο διεθνώς, με αυξητικές τάσεις. Οσον αφορά τη χώρα μας, κάθε μέρα δαπανώνται 1,25 εκατομμύρια ευρώ για την αγο­ρά καινούργιου κινητού, ενώ την περασμένη χρονιά πουλήθηκαν στην Ελλάδα 2,8 εκατομμύρια νέες συ­σκευές. Αξιοσημείωτο φυσικά είναι και το γεγονός ότι ένας στους τρεις χρήστες κινητού ανησυχεί ότι αν χάσει ή χαλάσει το κινητό του, θα «εγκλωβιστεί» μακριά από τους αν­θρώπους που τον ενδιαφέρουν.
«Η χρήση κινητών, ειδικά σε μεγα­λουπόλεις, υποκαθιστά τη δύσκολη πρόσβαση και διευκολύνει τόσο τους ενήλικους -κυρίως στις εργασιακές τους επαφές- όσο και την άμεση επι­κοινωνία μεταξύ γονέων και παιδι­ού ή παιδιού με άλλους συνομηλί­κους του», εξηγεί ο δρ Γρηγόρης Βα­σιλειάδης, διδάκτωρ Ψυχολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης M.Sc. Ph.D.
Αλλά όπως επισημαίνει, στην πραγματικότητα υπάρχει ένα είδος κατάχρησης που –ειδικά στους ανήλικους- υποσκάπτει τη γνήσια επικοινωνία που έχουν ανάγκη και η οποία πραγματώνεται μόνο με τη φυσική παρουσία του συνομιλητή. Και αν οι ενήλικοι χρήστες μπορούν να προβάλλουν λόγους εργασίας, συνεχούς μετακίνησης και επιτακτικής ανάγκης προκειμένου να επικοινωνούν με τους «πάντες» και για τα «πάντα», σε ό,τι αφορά τους εφήβους και τα παιδιά οι δικαιολογίες δεν μοιάζουν επαρκείς.

Από τη χρήση στην κατάχρηση
Κατά τον δρα Βασιλειάδη, η εύκο­λη απόκτηση κινητού τηλεφώνου από τους ανήλικους οφείλεται εκτός από την οικονομική δυνα­τότητα και στην άγνοια ή και στην απροθυμία των γονιών να υποστη­ρίξουν τις θέσεις τους, θέτοντας τα κατάλληλα όρια στη συμπεριφορά και τις απαιτήσεις του παιδιού. Ενδεχομένως παίζουν ρόλο και οι ενοχές που νιώθουν για διάφορους λόγους -π.χ. φορτωμένο ωράριο εργασίας- που δεν τους επιτρέ­πουν να βρίσκονται καθημερινά αρκετή ώρα με το παιδί τους.
«Συνήθως, η άνευ μέτρου χρήση των κινητών συμβάλλει σε μια απο­στασιοποιημένη, αποπροσωποποιημένη επικοινωνία, αποτέλεσμα της καταναλωτικής δομής της ζω­ής μας. Από την άλλη, αυτού του τύ­που η επικοινωνιακή μεταχείριση «διαβρώνει» τα πλαίσια της ασφα­λούς και υγιούς αλληλεπίδρασης και δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την απουσία σωματικής και συναισθηματικής επαφής, που είναι αναγκαίες για την ολοκληρωμένη κοινωνικοποίηση και ψυχική ανά­πτυξη του παιδιού», τονίζει ο ειδικός. Ετσι, μέσα από την υπερβολι­κή χρήση, οι ανήλικοι εθίζονται σε μια «τεχνητή» επαφή με τους συ­νομηλίκους τους, που οδηγεί σε όλο και μεγαλύτερη αίσθηση μοναξιάς, και ίσως τελικά να συμβάλ­λει στα ολοένα αυξανόμενα κρού­σματα παιδικής κατάθλιψης.
«Υπό ποιες προϋποθέσεις ένας ανήλικος μπορεί να αποκτήσει κι­νητό τηλέφωνο, είναι ένα θέμα που θα πρέπει να διαπραγματευτούν οι γονείς μαζί του, μόνο εφόσον έχει μπει στην εφηβική ηλικία και όταν οι θέσεις τους είναι σαφείς και τα επιχειρήματα τους είναι ικανά να στηρίξουν τις θέσεις αυτές», καταλήγει ο δρ Βασιλειάδης.
Περί εξάρτησης
Είναι σχετικά πρόσφατη η αποκά­λυψη μιας δυσάρεστης πραγματικότητας, αυτή «της ανάγκης θερα­πευτικής προσέγγισης παιδιών και εφήβων με συμπτώματα εξάρτησης από νεοεμφανιζόμενες ψυχικές νό­σους, που συσχετίζονται με την τεχνολογία και το μοντέρνο τρόπο δια­χείρισης της καθημερινής ζωής», όπως αναφέρει ο κ. Νικόλαος Γ. Πόρτολας, ψυχολόγος Msc, Υπ. δρ Κοινωνικής Ψυχολογίας.
Η «εξάρτηση από τα κινητά» ανή­κει στην κατηγορία των «εξαρτήσε­ων συμπεριφοράς», όπως γενικά αποκαλείται ο εθισμός σε συγκε­κριμένες δραστηριότητες -π.χ. φα­γητό, κ.λπ.- που ενεργοποιούν συναισθήματα όπως η χαρά ή η ευ­φορία. Ετσι, μια απλή δραστηριό­τητα -στην προκειμένη περίπτωση η χρήση κινητού- αποκτά ζωτική ση­μασία και η επανάληψή της αποτε­λεί επιδίωξη και εμμονή ως κάτι το αναγκαίο. Το πρόβλημα εντείνεται όταν το άτομο επικεντρώνει και κα­τευθύνει μεγάλο μέρος της συνολι­κής του ενέργειας, προσοχής και σκέψης στο κινητό.
Οταν, δηλαδή, μονίμως:
• Ελέγχει εάν έχει σήμα
• Επιθυμεί να χρησιμοποιεί το κινη­τό του όλο και περισσότερο
• Νευριάζει αν κάποιος διακόπτει μια συνομιλία του
• Αντιδρά υπερβολικά όταν του επι­σημαίνεται ότι κάνει συνεχή χρή­ση του κινητού
• Ελέγχει διαρκώς για αναπάντητες κλήσεις ή μηνύματα
Κατά τον κ. Πόρτολα, φυσικά και δεν επέρχεται η ίδια καταστροφή που συναντάμε στην εξάρτηση από ουσίες. Ομως εμφανίζεται μια σοβαρή σε πολλές περιπτώσεις δυ­σλειτουργία του νευρικού συστήμα­τος, με τη μορφή ανησυχίας, νευρι­κότητας, έλλειψης αυτοπεποίθησης, διαταραχής του ύπνου κ.ά.
Η «μαγεία» του κινητού
«Την εξάρτηση από τα κινητά θα τη μετονόμαζα σε "εξάρτηση από την τεχνολογία". Διότι η χρησιμότητα του κινητού δεν είναι πλέον αυτή του απλού τηλεφώνου, αφού προσφέ­ρει και άλλες δυνατότητες, όπως πρόσβαση στο Διαδίκτυο, λήψη και αναπαραγωγή βίντεο, φωτογρα­φιών, λειτουργία ως TV κ.λπ.», εξηγεί ο κ. Πόρτολας.
Πάντως, αν επικεντρωθούμε μόνο στην υπηρεσία τηλεφωνικής σύνδε­σης, φαίνεται πως αυτό που παρέχει η κινητή τηλεφωνία δρα σε κάποιους ως «καταλύτης» απελευθέρωσης, δη­μιουργώντας μια ψευδαίσθηση απο­δέσμευσης από το χώρο και μειώνοντας την ανάγκη φυσικής παρουσίας. Σε άλλους προσδίδει ένα αίσθημα ασφάλειας, ότι μπορούν να επικοι­νωνήσουν αν κάτι τους συμβεί.
Γίνεται λοιπόν ένας αόρατος ομφά­λιος λώρος που μας συνδέει με το σπίτι, τη δουλειά, τους φίλους, το μι­κρόκοσμό μας. Επίσης, λειτουργεί και ως ένα μέσο ανακούφισης και επιβεβαίωσης κάθε φορά που κά­ποιος μας καλεί ή στέλνει ένα sms (μήνυμα), αφού δεχόμαστε «σήμα» της έγνοιας και της εκτίμησής του. Τέλος, στην εφηβική κυρίως ηλικία, τα μηνύματα μέσω κινητών αποτελούν τον μοντέρνο τρόπο έκφρασης και η συσκευή του κινητού -σύμφω­να με τα λεγόμενα των εφήβων- κα­θορίζει και το κοινωνικό τους status. Πάντως, τα αγόρια φαίνονται πιο επιρρεπή σε σχέση με τα κορίτσια στην «κινητή» εξάρτηση. Ισως για­τί έχουν μεγαλύτερη τάση στις μηχανικές συσκευές, το Διαδίκτυο, αλ­λά και την ανάγκη να επιδεικνύουν την τελευταία λέξη της τεχνολογίας στην ομήγυρη. «Ηλικιακά, τόσο τα αγόρια όσο και τα κορίτσια νιώθουν να μην μπορούν να αποχωριστούν το κινητό τους μετά τα δεκατέσσε­ρα, εφόσον το χρησιμοποιούν για τουλάχιστον ένα έτος. Οι σχολικές επιδόσεις δεν φαίνεται να επηρεά­ζουν την τάση των ανηλίκων για εξάρτηση από το κινητό τους, αλλά να επηρεάζονται από αυτήν, χωρίς και αυτό να είναι απόλυτο», διευ­κρινίζει ο κ. Πόρτολας.
Το φαινόμενο «Πινόκιο»!
Είναι ένα γεγονός που λίγο ή πολύ το έχουμε αντιληφθεί όλοι μας. Ατομα που παριστάνουν ότι μιλούν στο… κινητό, ενώ στην πραγματικότητα δεν υπάρχει κανένας από την άλλη μεριά της γραμμής! Είναι χαρακτηριστικό ότι η συνομιλία-φάντασμα διεξάγε­ται μεγαλόφωνα -ώστε να μπορούν να ακουστούν από τους πάντες-αφού υποτίθεται ότι μιλούν με κά­ποιον σπουδαίο ή «υποτακτικό» τους και αντίστοιχα συζητούν για σο­βαρά θέματα ή δίνουν εντολές.
«Αυτή η συμπεριφορά αναδεικνύ­ει το άγχος ότι όλοι μας ξέχασαν, αλλά και την ανάγκη να είμαστε το επίκεντρο της προσοχής. Εν ολίγοις, τον έντονο φόβο της μοναξιάς και την αγωνία της απόρριψης, αφού κανείς δεν μας τηλεφωνεί», εξηγεί ο κ. Πόρτολας. Αυτό ίσως έχει να κάνει με μια μανιοκαταθλι­πτική προσωπικότητα ή με μια δια­ταραχή κοινωνικού άγχους ανάλο­γα με την περίπτωση και την υπό­λοιπη συμπτωματολογία. Οι συνέπειες είναι αυτές που συναντάμε σε όλα τα ψυχολογικά προ­βλήματα που μένουν ανεπίλυτα: αρ­χικά ανεκτές ή καλά καμουφλαρισμένες, έπειτα τροχοπέδη στην κα­θημερινότητα και τέλος, μακρο­πρόθεσμα, καταστρεπτικές.
Μια… αναπάντητη
Η χρήση του κινητού αποτελεί το κυ­ριότερο συστατικό της νεανικής κουλτούρας σε Ευρώπη και Αμερι­κή, παρουσιάζει όμως μιαν αντίφαση. Ενώ αυξάνει τη δυνατότητα επα­φής, την ίδια στιγμή δρα ως μέσο αποθάρρυνσής της.
Σύμφωνα με τον κ. Πόρτολα, αρκεί η αποστολή ενός sms ή μια αναπά­ντητη κλήση για να εκφράσει ένας νέ­ος σε έναν άλλο ότι τον σκέφτεται και νοερά είναι μαζί του. Δεν νιώθει άσχημα αν περνάει καιρός χωρίς να βρεθούν, αν δεν ανταλλάσσουν « διά ζώσης» λίγα λόγια, αν αμυδρά θυ­μάται ή ποτέ δεν είδε την όψη του συ­νομιλητή που αποκαλεί «φίλο». Με λίγα λόγια, μειώνεται η θετική επί­δραση της κοινωνικής προσέγγισης που είχε ο νέος μέσω της συνεύρεσης και ενσωμάτωσης σε παρέες. Από την άλλη, η κατάχρηση του κινητού τηλεφώνου βοηθάει στο να μαθαί­νουμε να ζούμε στην «προγραμμα­τική ευτέλεια». Δηλαδή, χωρίς σαφή χρονοδιαγράμματα υποχρεώσεων και συναντήσεων, αφού ρευστοποιώντας το χρόνο, το κινητό επιτρέπει την αέναη αναπροσαρμογή ενός ρα­ντεβού και απενοχοποιεί για τυχόν καθυστερήσεις, μιας και η έγκαιρη ενημέρωση -για το που είμαστε και τι μας συμβαίνει- δρα αναλγητικά.
Τελικά επικοινωνούμε;
Δεν είναι λίγοι εκείνοι που πιστεύ­ουν πως αν αφαιρέσουν την ύπαρξη του κινητού από τη ζωή τους, ο τρό­πος που διαχειρίζονται τις σχέσεις τους με τους άλλους θα καταρρεύ­σει. Επομένως, το ρητορικό ερώτη­μα είναι: «Ωραία, αλλά πριν κυκλοφορήσουν τα κινητά πώς επικοινω­νούσαν;» Και ενώ αρχικά η χρήση του κινητού φαντάζει ως κάτι αποδεσμευτικό, πολύ σύντομα -και ενό­σω ο αριθμός όσων έχουν το νούμε­ρο του κινητού μας διευρύνεται- κά­τι αρχίζει να ενοχλεί…
Μας βρίσκουν και όταν δεν θέλουμε, απαιτούν την προσοχή μας όταν αυ­τό είναι αδύνατο -οδήγηση, παρα­κολούθηση μαθήματος κ.λπ.- και εί­μαστε «υποχρεωμένοι» να απαντή­σουμε σ’ ένα μήνυμα τη στιγμή που δεν έχουμε καμία απολύτως διάθεση. Με λίγα λόγια, παύουν να υπάρχουν προσωπικές στιγμές, διαλείμματα χαλάρωσης και ηρεμίας. Ετσι, κα­ταλήγουμε να αισθανόμαστε μονί­μως «εύκαιροι» για τον οποιοδή­ποτε και το οτιδήποτε και να δυσανασχετούμε κυρίως για την αδυνα­μία μας να αλλάξουμε στάση και να θέσουμε τα όριά μας.
«Μπορούμε να πούμε ότι ο χρήστης εισέρχεται σε μία ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή και συγκεκριμένα σε αυτήν της καταναγκαστικής νεύ­ρωσης, με σκέψεις και πράξεις -όπως το να ελέγχει συνεχώς αν έχει κλήσεις ή μηνύματα, αν η μπαταρία είναι ικανοποιητικά φορτισμένη- οι οποίες είναι δυσάρεστα επαναληπτικές», αναφέρει ο κ. Πόρτολας. Επιπλέον, στα sms αλλά και στα τη­λεφωνήματα, δεν υπάρχει η εξ επα­φής διαδραστικότητα και συνεπώς δεν είναι δυνατή η ανίχνευση του τρόπου με τον οποίο δέχεται ο συ­νομιλητής αυτό που λέμε.
«Νιώθουμε ότι είμαστε δίπλα στον άλλο χωρίς καν να είμαστε κοντά του. Χάνουμε ό,τι προσφέρει το βλέμμα, το άγγιγμα, το χαμόγελο», τονίζει ο ειδικός. Εχει παρατηρηθεί ότι όταν κάποιος «εξαρτημένος» ξεχάσει το κινητό του ή αν αυτό υποστεί μια βλά­βη ή όταν για ώρες αυτό δεν χτυπά, εισέρχεται σε κατάσταση πανικού, παρουσιάζει δηλαδή τα συμπτώμα­τα μιας κρίσης πανικού. Επομένως, «όπως και για κάθε άλλο μέσο διευ­κόλυνσης, έτσι και για το κινητό, πρέπει να βάζει ο καθένας το προ­σωπικό του μέτρο ώστε να παραμένει χρήστης και να μην καταλήγει αυ­τός η… συσκευή στα χέρια της τεχνολογίας», καταλήγει ο ειδικός.
ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΗΛΙΚΟΥΣ
• Οχι «ανοιχτό» κινητό στο σχολείο. Η χρήση του μέσα στην τάξη είναι από τους πλέον διασπαστικούς παράγοντες, που μεταφέρουν τον χρήστη σε… παράλληλο σύμπαν
• Ελεγχος -χωρίς τάση επιβολής και χωρίς να γινόμαστε αδιάκριτοι- στο κι­νητό του παιδιού ή εφήβου
• Καλό είναι ο γονέας να γνωρίζει με ποιους συνομιλεί ή ανταλλάσσει sms το παιδί
• Καλύτερα παρωχημένης τεχνολογίας κινητό στο παιδί. Οι δυνατότητες των τε­λευταίων μοντέλων δεν είναι «αθώες» ώστε να κάνουν χρήση τους οι ανήλικοι
• Πάντα καρτοκινητό για τον ανήλικο και με διακανονισμό μονάδων χρήσης
• Οι ίδιοι οι γονείς πρέπει να κάνουν ορθολογική χρήση του κινητού προκειμένου να αποτελέσουν για τα παιδιά τους υγιή και ασφαλή πρότυπα επικοινωνίας
ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΝΗΛΙΚΟΥΣ
• Μείωση στο ελάχιστο των διαπροσωπικών σχέσεων
• Εγκλωβισμός και αναγωγή μιας συσκευής σε μέσο επικοινωνίας και διασκέδασης, με αποτέλε­σμα την κατανάλωση ενέργειας που θα έπρεπε να διατίθεται για δραστηριότητες πιο ωφέλιμες και εποικοδομητικές (διάβασμα, παιχνίδι, διαπρο­σωπικές επαφές)
• Αλλοίωση της αντίληψης του νοήματος και της χρήσης του χρόνου στην προσωπική και κοινωνι­κή ζωή
• Υποταγή στην τεράστια δύναμη των διαφημίσεων και κατ’ επέκταση στον κακώς εννοούμενο καταναλωτισμό
• Οικονομικές επιπτώσεις και διαταραχή της φυσιο­λογικής παιδαγωγικής χρήσης του χαρτζιλικιού.
(Πηγή: “Popular Medicine” Σεπτέμβριος 2007)

[Ψήφοι: 1 Βαθμολογία: 5]