ΠΑΛΑΙΟΔΙΑΘΗΚΙΚΑ

Σχόλια στό Α΄ Ἀνάγνωσμα τοῦ Ἑσπερινοῦ τῆς 9ης Νοεμβρίου (Μνήμη τοῦ ἁγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως): Παρ 3:13-15,16γ-δ

Παροιμιῶν τὸ Ἀνάγνωσμα

[κεφ. 10, στίχ. 7] Μνήμη δικαίου μέτ’ ἐγκωμίων, [10.22] καὶ εὐλογία Κυρίου ἐπὶ κεφαλὴν αὐτοῦ. [3.13] Μακάριος ἄνθρωπος, ὃς εὗρε σοφίαν, καὶ θνητὸς ὃς οἶδε φρόνησιν. [3.14] Κρεῖσσον γὰρ αὐτὴν ἐμπορεύεσθαι, ἢ χρυσίου καὶ ἀργυρίου θησαυρούς. [3.15] Τιμιωτέρα δέ ἐστι λίθων πολυτελῶν, οὐκ ἀντιτάξεται αὐτῇ οὐδὲν πονηρόν· εὔγνωστός ἐστι πᾶσι τοῖς ἐγγίζουσιν αὐτῇ, πᾶν δὲ τίμιον οὐκ ἄξιον αὐτῆς ἐστι. [3.16] Ἐκ γὰρ τοῦ στόματος αὐτῆς ἐκπορεύεται δικαιοσύνη, νόμον δὲ καὶ ἔλεον ἐπὶ γλώσσης φορεῖ. [8.6] Τοιγαροῦν ἀκούσατέ μου, ὦ τέκνα, σεμνὰ γὰρ ἐρῶ, καὶ μακάριος ἄνθρωπος, ὃς τὰς ἐμὰς ὁδοὺς φυλάξει. [8.35] Αἱ γὰρ ἐξοδοί μου, ἔξοδοι ζωῆς, καὶ ἑτοιμάζεται θέλησις παρὰ Κυρίου. [8.4] Διὰ τοῦτο παρακαλῶ ὑμᾶς, καὶ προΐεμαι ἐμὴν φωνὴν υἱοῖς ἀνθρώπων. [8.12] Ὅτι ἐγὼ ἡ Σοφία κατεσκεύασα βουλήν, καὶ γνῶσιν καὶ ἔννοιαν ἐγὼ ἐπεκαλεσάμην. [8.14] Ἐμὴ βουλὴ καὶ ἀσφάλεια, ἐμὴ φρόνησις, ἐμὴ δὲ ἰσχύς. [8.17] Ἐγὼ τοὺς ἐμὲ φιλοῦντας ἀγαπῶ, οἱ δὲ ἐμὲ ζητοῦντες εὑρήσουσι χάριν. [8.5] Νοήσατε τοίνυν ἄκακοι πανουργίαν, οἱ δὲ ἀπαίδευτοι ἔνθεσθε καρδίαν. [8.6] Εἰσακούσατέ μου καὶ πάλιν, σεμνὰ γὰρ ἐρῶ, καὶ ἀνοίγω ἀπὸ χειλέων ὀρθά. [8.7] Ὅτι ἀλήθειαν μελετήσει ὁ λάρυγξ μου, ἐβδελυγμένα δὲ ἐναντίον ἐμοῦ χείλη ψευδῆ. [8.8] Μετὰ δικαιοσύνης πάντα τὰ ῥήματα τοῦ στόματός μου, οὐδὲν ἐν αὐτοῖς σκολιόν, οὐδὲ στραγγαλιῶδες. [8.9] Πάντα εὐθέα ἐστὶ τοῖς νοοῦσι, καὶ ὀρθὰ τοῖς εὑρίσκουσι γνῶσιν. [22.21] Διδάσκω γὰρ ὑμῖν ἀληθῆ, [22.19] ἵνα γένηται ἐν Κυρίῳ ἡ ἐλπὶς ὑμῶν, [15.4] καὶ πλησθήσεσθε πνεύματος.

Σύμφωνα μέ τήν παράδοση τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας, τήν 9η Νοεμβρίου τιμᾶται ἡ μνήμη τοῦ ἁγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως, ἑνός ἀπό τούς πλέον λαοφιλεῖς ἁγίους τῆς σύγχρονης ἐποχῆς (γεννήθηκε στή 1 Ὀκτωβρίου 1846 στή Συληβρία τῆς Ἀνατολικῆς Θράκης καί κοιμήθηκε στίς 9 Νοεμβρίου τοῦ 1920 στήν Ἀθήνα). Μετά ἀπό τά δύσκολα, λόγῳ ἀκραίας φτώχειας, παιδικά χρόνια στήν ἰδιαίτερη πατρίδα του καί στήν Κωνσταντινούπολη, ὅπου δούλευε καί σπούδασε, ἐργάστηκε ὡς δάσκαλος στή Χίο. Ἐκεῖ χειροτονήθηκε διάκονος καί ἀργότερα μετέβη στην Ἀθήνα γιά νά ὁλοκληρώσει τίς σπουδές του. Στή συνέχεια ἐντάχθηκε στόν κλῆρο τοῦ Πατριαρχείου Ἀλεξανδρείας καί σύντομα ἔφτασε μέχρι τόν βαθμό τοῦ Μητροπολίτη Πενταπόλεως τῆς Λιβύης, ἀναπτύσσοντας πλούσια φιλανθρωπική δράση. Συκοφαντικές ἐπιθέσεις ὅμως συνεπισκόπων του εἶχαν ὡς συνέπεια τήν παράνομη ἀπομάκρυνσή του ἀπό τή θέση του, γιά νά καταλήξει καί πάλι στήν Ἀθήνα. Μετά ἀπό ἀρκετές ταλαιπωρίες ἀναγνωρίστηκε ἐπί τέλους το ἦθος καί ἡ θεολογική κατάρτιση τοῦ Νεκταρίου καί διορίστηκε διευθυντής τῆς Ριζαρείου Σχολῆς, ὅπου ἀνέπτυξε πλούσιο ἐκπαιδευτικό καί συγγραφικό ἔργο. Τά τελευταῖα χρόνια τῆς ζωῆς του τά ἀφιέρωσε στήν ὀργάνωση τοῦ μοναστηριοῦ πού εἶχε ἱδρύσει στήν Αἴγινα. Ἡ ἁγιοκατάταξή του ἔγινε τό 1966, ὕστερα ἀπό ἐμπεριστατωμένη εἰσήγηση τοῦ Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Παντελεήμονα Α´ Παπαγεωργίου.

Τά βιβλικά ἀναγνώσματα τῶν Ἑσπερινῶν πού τελοῦνται στή μνήμη μεγάλων ἱεραρχῶν τῆς Ἐκκλησίας εἴθισται νά συγκροτοῦνται ἀπό στίχους πού προέρχονται ἀπό διάφορα σοφιολογικά ἔργα τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης. Ἔτσι, τό πρῶτο ἀνάγνωσμα τοῦ Ἑσπερινοῦ πού τελεῖται κατά τήν ἑορτή τοῦ ἁγίου Νεκταρίου ἀποτελεῖ μιά συλλογή γνωμικῶν πού προέρχονται ἀπό τό βιβλίο τῶν Παροιμιῶν: 10:7α,6α·3:13-15,16γ-δ·8:6α,34α,35,4,12,14,17,5-9·22:21α,19α· 15:4β. Μεταξύ τῶν γνωμικῶν αὐτῶν περιλαμβάνεται καί ἡ σύντομη περικοπή Παρ 3:13-15,16γ-δ πού ἀναφέρεται στήν ἀξία τῆς σοφίας ἔναντι τῶν ὑλικῶν ἀγαθῶν, παρουσιάζοντάς την ὡς ἕνα μονοπάτι πρός μιά εὐλογημένη καί πλήρη ζωή.

Ἡ ἑνότητα 1:8-9:18 τοῦ βιβλίου τῶν Παροιμιῶν συγκροτεῖται ἀπό ἐκτενεῖς συλλογές γνωμικῶν πού ἀντικατοπτρίζουν τήν ἐναγώνια προσπάθεια τῶν γονιῶν νά πείσουν τά παιδιά τους να υἱοθετήσουν τή δική τους ὀπτική, ὥστε νά ἀποφύγουν ἐπιλογές πού ἐνδεχομένως θά καταστρέψουν τή ζωή τους. Πρόκειται γιά λόγους ἑνός πατέρα προς τόν γιό του, μέ σκοπό νά τόν πείσει να κρατηθεῖ ἀπό τή σοφία τοῦ Θεοῦ καί νά μήν τήν ἀφήσει. Ὁ πατέρας χρησιμοποιεῖ διάφορα μέσα γιά νά πείσει τόν γιό, ὅπως ἐντολές, προειδοποιήσεις, ὑποσχέσεις καί παραδείγματα πού δείχνουν τίς συνέπειες τῆς ἀπόρριψης τῆς σοφίας. Στήν περικοπή 3:13ἑξ ὅμως, ὁ πατέρας μεταβαίνει ἀπό τίς βαρύγδουπες ἐντολές τῶν προηγούμενων στίχων στήν παρουσίαση τῶν ὠφελημάτων τῆς σοφίας, προκειμένου νά προσελκύσει τόν ἀκροατή του.

Ἡ περικοπή ἀρχίζει μέ ἕναν μακαρισμό πού δίνει στούς στίχους πού ἀκολουθοῦν τή μορφή ἑνός ὕμνου πρός την προσωποποιημένη σοφία:

Μακάριος ἄνθρωπος ὃς εὗρε σοφίαν καὶ θνητὸς ὃς εἶδε φρόνησιν.

Ἡ μακαριότητα εἶναι ἡ κατάσταση εὐημερίας καί χαρᾶς πού βιώνει ὁ μαθητής ὁ ὁποῖος ἀκολουθεῖ τή διδασκαλία τῶν σοφῶν καί ζεῖ τή ζωή ὅπως τήν προόρισε ὁ Δημιουργός.

Αὐτή ἡ μετατόπιση ἀπό τό διδακτικό ὕφος πρός τό ὑμνικό, τό πέρασμα ἀπό τίς ἄμεσες προσφωνήσεις ἑνός πατέρα πρός τόν γιό του σέ μιά γενικότερη ἀναφορά πρός ἕνα εὐρύτερο ἀκροατήριο στοχεύει προφανῶς νά καταδείξει ὅτι τά ὀφέλη τῆς σοφίας ἀφοροῦν ὁλόκληρη τήν ἀνθρωπότητα.

Προκειμένου νά μιλήσει γιά τά ὀφέλη τῆς σοφίας ὁ ποιητής, τή συγκρίνει στούς ἑπόμενους στίχους μέ ὅλα ἐκεῖνα τά πράγματα πού ἔρχονται στή σκέψη τῶν ἀνθρώπων κάθε φορά πού ἀκοῦν τη λέξη πολύτιμο· σωροί ἀπό χρυσάφι καί ἀσήμι καί ἀκριβά πετράδια (στχ 15). Δέν εἶναι ἡ πρώτη φορά πού κάνει ὁ ποιητής μιά τέτοια σύγκριση. Στό ἀμέσως προηγούμενο κεφάλαιο ὁ πατέρας ἐνημερώνει τόν γιό του ὅτι «ἐὰν ζητήσῃς αὐτήν (τή σοφία) ὡς ἀργύριον καὶ ὡς θησαυροὺς ἐξερευνήσῃς αὐτήν, τότε συνήσεις φόβον Κυρίου καὶ ἐπίγνωσιν Θεοῦ εὑρήσεις» (2:4-5). Κατά συνέπεια, ἡ ἀναζήτηση τῆς σοφίας προϋποθέτει ἐπίπονη προσπάθεια, τό κέρδος ὅμως γι᾽ αὐτόν πού θά ἐπιμείνει ὑπερβαίνει αὐτοῦ πού προσφέρουν τά ὑλικά ἀγαθά. Τά χρήματα μποροῦν νά ἐξασφαλίσουν μιά ἄνετη ζωή, ὄχι ὅμως ἀπαραίτητα καί εὐχάριστη ἤ εὐτυχισμένη ζωή. Τά χρήματα, γιά παράδειγμα, μποροῦν νά ἀγοράσουν φαγητό ἀλλά ὄχι συντροφικότητα, σπίτι ἀλλά ὄχι οἰκογένεια, κοσμήματα ἀλλά ὄχι ἐκτίμηση.

Ὁ στίχος 15 εἶναι στό O´ ἐκτενέστερος ἀπό τόν ἀντίστοιχο τοῦ Μ, προσφέροντας μιά περισσότερο πνευματική διάσταση στήν ἀπαράμιλλη ἀξία καί τά ὀφέλη τῆς σοφίας. Συγκεκριμένα, πολλά ἀρχαῖα χειρόγραφα, μετά τή δήλωση, κοινή στό Μ καί στό Ο´, ὅτι ἡ σοφία «εἶναι πολυτιμότερη ἀπό ἀκριβά πετράδια», προσθέτουν τή φράση: οὐκ ἀντιτάξεται αὐτῇ οὐδὲν πονηρόν· εὔγνωστός ἐστι πᾶσι τοῖς ἐγγίζουσιν αὐτῇ.

Μέ τήν προσθήκη αὐτή τό Ο´ ὑπογραμμίζει τή δύναμη καί τήν ἀποτελεσματικότητα τῆς σοφίας στό νά ξεπερνᾶ ἤ να ἐξουδετερώνει τό κακό. Αὐτό σημαίνει ὅτι ὁ ἐναγκαλισμός τῆς σοφίας παρέχει μιά ἀσπίδα ἐνάντια σέ κακόβουλες δυνάμεις ἤ ἐπιρροές. Ὅπως πολύ εὔστοχα σημειώνει ὁ ἅγιος Γρηγόριος Νύσσης: «Ὅπου ἡ σοφία, ἐκεῖ καὶ καθαρότης· καὶ οὐκ ἀνέχεται τὸ πονηρὸν πλησιάζειν τῇ καθαρᾷ ἐκείνῃ παρουσίᾳ» (Περὶ Παρθενίας, PG 46:324c).

Ὅπως εἶναι ἴσως γνωστό, ἡ ἑρμηνευτική παράδοση τῆς Ἐκκλησίας ἀπό πολύ νωρίς ταύτισε τήν προσωποποιημένη σοφία τῶν σοφιολογικῶν κειμένων τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης μέ τόν Χριστό. Ἡ ἀληθινή σοφία ἀποκαλύπτεται ἐν Χριστῷ. Ἐκεῖνος εἶναι «σοφία Θεοῦ» (1Κο 1:24), σέ αὐτόν βρίσκονται «πάντες οἱ θησαυροὶ τῆς σοφίας καὶ τῆς γνώσεως» (Κολ 2:3) καί αὐτός εἶναι ἐκεῖνος, τον ὁποῖο ὁ ἀπόστολος Παῦλος τόν περιγράφει ὡς τόν «μὴ γνόντα ἁμαρτίαν» (2Κο 5:21). Στήν ἴδια γραμμή ὁ Μέγας Ἀθανάσιος ἐπισημαίνει: «Οὗτος ἐστὶν ἡ σοφία τοῦ Θεοῦ, δι’ ἧς πάντα ἐγένετο· ἡ σοφία οὐν ἐστὶν ὁ Υἱός, ᾗ μηδὲν πονηρὸν ἀντιτάσσεται» (Κατὰ Ἀρειανῶν, Β´ 78, PG 26:309A). Ἀνάλογα σχολιάζει καί ὁ Κλήμης ὁ Ἀλεξανδρεύς: «Ἡ σοφία τοῦ Θεοῦ ἡ ἐκκλησιασθεῖσα ἐν τοῖς προφήταις καὶ τῷ Λόγῳ ἐφανερώθη· καὶ ἔμπροσθεν αὐτῆς ἔφυγεν πᾶσα πονηρία» (Στρωματεῖς, VI. 10, PG 9:316).

Στό δεύτερο ἡμιστίχιο τῆς προσθήκης ἐπισημαίνεται ὅτι ἡ σοφία δέν εἶναι ἀπόκρυφη ἤ περιορισμένη σέ λίγους “ἐκλεκτούς”, ἀλλά προσιτή σέ ὅλους «τοῖς ἐγγίζουσιν αὐτῇ». Μέ τήν ἐπιλογή τοῦ ρ. ἐγγίζω δηλώνεται ἡ εἰλικρινής διάθεση νά ἀναζητήσει κανείς τή σοφία. Πρόκειται γιά μιά ἀμφίδρομη σχέση πού συνοψίζεται στήν προτροπή τῆς Ἐπιστολῆς Ἰακώβου: «ἐγγίσατε τῷ Θεῷ καὶ ἐγγιεῖ ὑμῖν» (4:8). Μέ τό ἴδιο πνεῦμα σχολιάζει καί πάλι ὁ ἅγιος Κλήμης ὁ Ἀλεξανδρεύς: «Ἡ σοφία τοῦ Θεοῦ μυσταγωγεῖ τοὺς προθύμως ἐγγίζοντας· καὶ οὐκ ἀποκρύπτεται τοῖς ταπεινοῖς τῆς διανοίας, ἀλλ’ ἀναφαίνεται ὡς φίλη ἁπλότητος» (ὅ.π.). Παρόμοια ἐπισημαίνει καί ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός: «Ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία, ὁ Λόγος, οὐκ ἀφανίζεται τοῖς εὐθέσι· ἀλλὰ τοῖς ἐγγίζουσι ταπεινῶς, ὡς φίλος ἀναφαίνεται» (Ἔκδοσις ἀκριβὴς τῆς ὀρθοδόξου πίστεως, Βιβλίον 4).

Ὁ στχ 15 ὁλοκληρώνεται ἐπαναλαμβάνοντας μέ διαφορετική διατύπωση τό νόημα τοῦ πρώτου ἡμιστιχίου, γιά τήν ἀπόλυτη ὑπεροχή τῆς σοφίας ἔναντι ὅλων τῶν ἄλλων ἐπιθυμητῶν πραγμάτων.

Στό πρῶτο μέρος τοῦ ἑπόμενου στίχου (16), πού ὅμως δέν περιέχεται στο λειτουργικό ἀνάγνωσμα, ἡ σοφία ἐμφανίζεται νά ὑπόσχεται ζωή, πλοῦτο καί δόξα σέ ὅσους θά θελήσουν νά τήν ἐπιδιώξουν. Ἀλλά στό δεύτερο μέρος τό Ο´ προσθέτει τή φράση: ἐκ τοῦ στόματος αὐτῆς ἐκπορεύεται δικαιοσύνη, νόμον δὲ καὶ ἔλεον ἐπὶ γλώσσης φορεῖ.

(Πηγή: Περιοδικό “Εφημέριος” Νοε. – Δεκ. 2025)