Θεολογική, φιλολογική και στοχαστική ανάπτυξη με αφορμή το ερώτημα περί αρσενικού και θηλυκού γένους
Η Αγία Γραφή, όταν ομιλεί στον «άνθρωπο», δεν εγκλωβίζεται στη βιολογική μερικότητα, αλλά απευθύνεται στο καθολικό ανθρώπινο γένος. Το γραμματικό γένος υπηρετεί την οικονομία του λόγου· δεν θεμελιώνει αποκλεισμό προσώπων.
Πρόλογος
Από μια γλωσσική απορία σε θεολογική διάκριση
Το ερώτημα γιατί στην Αγία Γραφή χρησιμοποιείται συχνά το αρσενικό γένος δεν είναι απλώς γλωσσικό. Είναι ταυτοχρόνως
* φιλολογικό,
* θεολογικό,
* ποιμαντικό και
* ανθρωπολογικό.
Η γλώσσα της Αγίας Γραφής δεν είναι ένας ουδέτερος μηχανισμός λέξεων, αλλά σώμα
* ιστορικό,
* εκκλησιαστικό και
* λειτουργικό,
μέσα στο οποίο η ανθρώπινη εμπειρία συναντά την αποκάλυψη του Θεού.
Η βασική διάκριση είναι σαφής: άλλο είναι το γραμματικό γένος και άλλο το ανθρώπινο γένος. Η λέξη «άνθρωπος» είναι γραμματικώς αρσενικού γένους, όμως το σημασιολογικό της πλάτος περιλαμβάνει
* άνδρες,
* γυναίκες και
* παιδιά.
Όταν λοιπόν η Αγία Γραφή ομιλεί περί ανθρώπου, δεν υπονοεί μόνον τον άνδρα, αλλά την ολότητα της ανθρώπινης φύσης.
Από αυτήν την αφετηρία μπορεί να αναπτυχθεί ένας ευρύτερος στοχασμός. Η Αγία Γραφή χρησιμοποιεί και θηλυκές λέξεις υψηλότατης θεολογικής πυκνότητας: Εκκλησία, Αγάπη. Ειρήνη, Πίστη, Ελπίδα. Ζωή. Επομένως, η γλώσσα της Βίβλου δεν είναι μονομερής. Χρησιμοποιεί
* το αρσενικό,
* το θηλυκό και
* το ουδέτερο,
όχι ως ιδεολογικές σημαίες, αλλά ως όργανα εκφράσεως του μυστηρίου.
*
Στοχαστικός άξονας
Η αληθινή ερμηνεία δεν αρχίζει από την καχυποψία απέναντι στη λέξη, αλλά από τη διάκριση του νοήματος που η λέξη υπηρετεί.
*
Η λέξη «άνθρωπος» ως καθολική έννοια
Στην ελληνική γλώσσα η λέξη «άνθρωπος» είναι αρσενικού γένους. Όμως η γραμματική της μορφή δεν περιορίζει το περιεχόμενό της στο ανδρικό φύλο. Ο άνθρωπος σημαίνει το πρόσωπο που φέρει
* λογικότητα,
* ελευθερία,
* συνείδηση,
* δυνατότητα κοινωνίας και
* κλήση προς τον Θεό.
Σημαίνει, επίσης, εκείνον που πλάσθηκε «κατ᾽ εἰκόνα» και καλείται να πορευθεί προς το «καθ᾽ ὁμοίωσιν».
Η φιλολογική παρανόηση εμφανίζεται όταν το γραμματικό γένος ταυτίζεται βιαστικά με το φυσικό φύλο. Τότε η λέξη παύει να διαβάζεται μέσα στο πνεύμα της γλώσσας και γίνεται αντικείμενο ιδεολογικής υποψίας. Όμως η ελληνική, όπως και πολλές άλλες γλώσσες, γνωρίζει το φαινόμενο κατά το οποίο ένα γραμματικό γένος λειτουργεί περιληπτικά. Έτσι, το αρσενικό συχνά δηλώνει το σύνολο, όχι επειδή η γυναίκα είναι απούσα, αλλά επειδή η γλώσσα οργανώνει το καθολικό μέσα από μια συμβατική γραμματική μορφή.
* Εάν λέμε «οι άνθρωποι πεινούν», δεν εννοούμε ότι πεινούν μόνον οι άνδρες.
* Εάν λέμε «οἱ νεκροί ἀναστήσονται», δεν εξαιρούμε τις γυναίκες.
* Εάν ακούμε «μακάριοι οἱ καθαροί τῇ καρδίᾳ», δεν αποκλείεται η γυναίκα από την καθαρότητα της καρδιάς.
Το γραμματικό σχήμα δεν αδυνατίζει την ανθρωπολογική καθολικότητα του νοήματος.
*
Βιβλική κατάθεση
«Ἄρσεν καί θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς» (Γεν. 1, 27). Η δημιουργία του ανθρώπου δεν είναι μονοφωνία, αλλά διφωνία προσώπων μέσα στην ενότητα της ανθρώπινης φύσης.
*
Η θεία αποκάλυψη και η ανθρώπινη γλώσσα
Ο Θεός δεν αποκαλύπτεται στον άνθρωπο με γλώσσα ουράνια, απρόσιτη και άσαρκη. Συγκαταβαίνει
* στην ανθρώπινη ιστορία,
* στις ανθρώπινες λέξεις,
* στις ανθρώπινες συντακτικές μορφές.
Η θεία αλήθεια εισέρχεται στη γλώσσα όχι για να φυλακισθεί από αυτήν, αλλά για να τη μεταμορφώσει σε όργανο κοινωνίας.
Η Αγία Γραφή, επομένως, δεν μπορεί να ερμηνευθεί με αποκοπή από το ιστορικό και γλωσσικό της σώμα. Ο βιβλικός λόγος εκφέρεται μέσα
* σε συγκεκριμένες εποχές,
* σε γλωσσικές δομές και
* σε τρόπους έκφρασης,
που ανήκουν στην ανθρώπινη επικοινωνία.
Όμως μέσα σ᾽ αυτές τις μορφές λάμπει ένα νόημα που τις υπερβαίνει. Η λέξη είναι το σκεύος· το πνεύμα είναι το περιεχόμενο.
Όταν ο Χριστός απευθύνεται στους ανθρώπους, δεν ζητά πρώτα να διορθώσει τη γραμματική τους, αλλά να θεραπεύσει την καρδιά τους. Η γλώσσα Του είναι συγκαταβατική και συγχρόνως αποκαλυπτική. Μιλάει με λέξεις καθημερινές, αλλά οι λέξεις αυτές ανοίγουν τον ορίζοντα της αιωνιότητας.
*
Πατερική υπενθύμιση
Η Πατερική Παράδοση συχνά τονίζει ότι ο Θεός συγκαταβαίνει στην ανθρώπινη αδυναμία. Η συγκατάβαση δεν είναι μείωση της αλήθειας, αλλά τρόπος φιλανθρωπίας της αλήθειας.
*
Το αρσενικό γένος ως γραμματική οικονομία, όχι ως αποκλεισμός
Το αρσενικό γένος στη βιβλική και εκκλησιαστική γλώσσα χρησιμοποιείται συχνά ως περιληπτικό γένος. Η χρήση αυτή δεν δηλώνει ότι ο άνδρας είναι το μόνον υποκείμενο
* της σωτηρίας,
* της αρετής,
* της προσευχής ή
* της αγιότητας.
Δηλώνει ότι ο λόγος απευθύνεται στο γένος των ανθρώπων, όπως ακριβώς η λέξη «άνθρωπος» περιλαμβάνει την πληρότητα της ανθρώπινης ύπαρξης.
Εδώ χρειάζεται προσοχή. Μία επιπόλαιη ανάγνωση μπορεί να θεωρήσει ότι κάθε αρσενική μορφή είναι και αποκλειστική. Όμως η γλώσσα δεν λειτουργεί με τέτοια μηχανικότητα:
* άλλοτε το αρσενικό είναι ειδικό και δηλώνει άνδρα·
* άλλοτε είναι καθολικό και δηλώνει ανθρώπους.
Η ερμηνεία οφείλει να διακρίνει το πλαίσιο, το νόημα και την πρόθεση του κειμένου.
* Όταν η Αγία Γραφή λέει «μακάριοι», δεν συντάσσει κατάλογο ανδρών.
* Όταν λέει «δίκαιοι», δεν αποκλείει τις γυναίκες από τη δικαιοσύνη.
* Όταν λέει «αμαρτωλοί», δεν απαλλάσσει τις γυναίκες από την ευθύνη.
Το γένος είναι γραμματικό, όχι σωτηριολογικό. Η σωτηρία δεν δίδεται κατά γραμματικό γένος, αλλά κατά
* μετάνοια,
* πίστη,
* αγάπη και
* κοινωνία με τον Χριστό.
*
Κεντρική διάκριση
Το αρσενικό γραμματικό γένος μπορεί να είναι μορφή καθολικότητας.
Δεν πρέπει να μετατρέπεται αυτομάτως σε ένδειξη ανδροκεντρικής αποκλειστικότητας.
*
Το θηλυκό γένος στην Αγία Γραφή και στη θεολογική γλώσσα
Η ίδια η Αγία Γραφή και η εκκλησιαστική Παράδοση χρησιμοποιούν με εξαιρετική συχνότητα θηλυκές λέξεις για να δηλώσουν τα υψηλότερα πνευματικά αγαθά.
* Η Εκκλησία είναι θηλυκού γένους.
* Η Αγάπη είναι θηλυκού γένους.
* Η Ειρήνη, η Πίστη, η Ελπίδα, η Σοφία, η Χάρη, η Ζωή είναι θηλυκού γένους.
Δεν πρόκειται για ασήμαντες λέξεις, αλλά για λέξεις που φέρουν το βάρος ολόκληρης της σωτηριολογικής εμπειρίας.
Εάν κάποιος ήθελε να διαβάσει ιδεολογικά τη γραμματική, θα έπρεπε να παρατηρήσει ότι η ίδια η Εκκλησία, ως νύμφη Χριστού, εκφράζεται με θηλυκότητα. Η θεολογική γλώσσα δεν φοβάται το θηλυκό γένος·
* το τιμά,
* το μυσταγωγεί και
* το υψώνει.
Η Εκκλησία
* γεννά πνευματικά τέκνα,
* τρέφει τους πιστούς με τα μυστήρια,
* υποδέχεται τον άνθρωπο στην αγκαλιά της σωτηρίας.
Η εικόνα αυτή δεν είναι απλή λογοτεχνική μεταφορά, αλλά βαθύ εκκλησιολογικό σύμβολο.
Η θηλυκή γλώσσα της Εκκλησίας αποκαλύπτει ότι το μυστήριο της σωτηρίας δεν μπορεί να χωρέσει σε μια μονοσήμαντη γλωσσική κλίση. Η Αγία Γραφή και η Παράδοση χρησιμοποιούν κάθε γένος της γλώσσας, επειδή η αλήθεια που εκφράζουν υπερβαίνει κάθε γλωσσική μερικότητα.
*
Ενδεικτικές λέξεις
Εκκλησία, Αγάπη, Ειρήνη, Πίστη, Ελπίδα, Σοφία, Χάρη, Ζωή: Θηλυκές λέξεις μεταφορικό, σωτηριολογικό και λειτουργικό βάθος.
*
Οι Μακαρισμοί και η καθαρότητα της καρδιάς
Το παράδειγμα των Μακαρισμών είναι ιδιαιτέρως φωτιστικό. «Μακάριοι οἱ καθαροί τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτοί τόν Θεόν ὄψονται». Η λέξη «μακάριοι» εμφανίζεται σε αρσενικό πληθυντικό, αλλά το νόημα αγκαλιάζει κάθε άνθρωπο που καθαρίζει την καρδιά του. Η καρδιά δεν είναι προνόμιο φύλου. Είναι ο μυστικός τόπος όπου ο άνθρωπος στέκεται ενώπιον του Θεού.
Εάν μια γυναίκα ανήκει στους μακαρίους, θα μπορούσαμε γραμματικά να πούμε ότι είναι «μακάρια». Όμως, όταν ο λόγος εκφέρεται συλλογικά, το «μακάριοι» περιλαμβάνει όλους. Δεν πρόκειται για υποτίμηση της γυναίκας, αλλά για τον κοινό τρόπο με τον οποίο η γλώσσα αποδίδει την καθολική πρόσκληση του Ευαγγελίου.
Η καθαρότητα της καρδιάς είναι το κέντρο του ζητήματος. Η Αγία Γραφή δεν ενδιαφέρεται να κατασκευάσει έναν ανταγωνισμό γραμματικών γενών, αλλά να καλέσει τον άνθρωπο
* σε καθαρότητα,
* σε ταπείνωση,
* σε ειρήνη,
* σε δίψα δικαιοσύνης και
* σε ελεημοσύνη.
Ο μακάριος άνθρωπος είναι εκείνος που έχει ανακαινισθεί εσωτερικά. Η μακαριότητα δεν εξαρτάται από τη γραμματική μορφή της λέξης, αλλά από την αλήθεια της ύπαρξης.
*
Βιβλική κατάθεση
«Μακάριοι οἱ καθαροί τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτοί τόν Θεόν ὄψονται» (Ματθ. 5, 8). Το χωρίο περιλαμβάνει όλους, διότι όλοι έχουν καρδιά και όλοι καλούνται στην όραση του Θεού.
*
H φιλολογική διάκριση: Γραμματική συμφωνία και θεολογικό νόημα
Η φιλολογία μάς διδάσκει ότι οι λέξεις έχουν
* μορφή,
* σύνταξη,
* γένος,
* αριθμό και
* πτώση.
Όμως οι λέξεις έχουν, επίσης,
* σημασία,
* ιστορία και
* ύφος.
Η ερμηνεία που βλέπει μόνον τη μορφή, χωρίς να κατανοεί τη σημασία, μοιάζει με άνθρωπο που κρατά το λυχνάρι, αλλά δεν βλέπει το φως του.
* Το γραμματικό γένος είναι στοιχείο της μορφολογίας.
* Το φυσικό φύλο είναι στοιχείο της ανθρωπολογίας.
Το θεολογικό νόημα ανήκει σε βαθύτερο επίπεδο: Στο ερώτημα ποιος είναι ο άνθρωπος ενώπιον του Θεού; Εδώ η διάκριση είναι κρίσιμη.
* Δεν ερμηνεύουμε τη Αγία Γραφή με λεξικό μόνον, αλλά και με πνευματική διάκριση.
* Δεν υποτιμούμε τη γραμματική, αλλά δεν τη θεοποιούμε.
Η ελληνική γλώσσα έχει τη δυνατότητα να χρησιμοποιεί μορφές που συλλογικεύουν. Το αρσενικό πληθυντικό, ιδίως όταν το συμφραζόμενο αναφέρεται στο σύνολο των ανθρώπων, λειτουργεί ως καθολικός τύπος. Η κατανόηση αυτής της λειτουργίας δεν είναι υπαναχώρηση από την ισότητα των προσώπων, αλλά στοιχειώδης φιλολογική ακρίβεια.
*
Φιλολογικός κανόνας
Η μορφή της λέξης δεν εξαντλεί πάντοτε το πλάτος του νοήματος. Ο ερμηνευτής οφείλει να εξετάζει το συμφραζόμενο, τη χρήση και τον σκοπό του λόγου.
*
Η Θεολογία της καθολικότητας του ανθρώπου
Η Ορθόδοξη χριστιανική ανθρωπολογία δεν θεμελιώνεται στη σύγκρουση των φύλων, αλλά στην κοινή κλήση προς την κοινωνία με τον Θεό. Άνδρας και γυναίκα δεν είναι δύο αντίπαλες οντολογίες. Είναι πρόσωπα που μετέχουν στην ίδια ανθρώπινη φύση και καλούνται στην ίδια Βασιλεία του Θεού.
* Η διαφορά τους δεν καταργεί την ενότητα.
* Η ενότητά τους δεν εξαφανίζει τη διαφορά.
Ο λόγος της Αγίας Γραφής, όταν απευθύνεται στον άνθρωπο, δεν απευθύνεται σε αφηρημένο άτομο, αλλά στο πρόσωπο
* που ζει,
* που αγαπά,
* που αμαρτάνει,
* που μετανοεί,
* που προσεύχεται,
* που πονά και
* που ελπίζει.
Ο άνθρωπος είναι ο αποδέκτης της θείας φιλανθρωπίας. Ο Χριστός δεν προσλαμβάνει ένα τμήμα της ανθρωπότητας, αλλά την ανθρώπινη φύση, για να θεραπεύσει ό,τι είχε τραυματισθεί.
Στο σημείο αυτό η Πατερική φράση «τό ἀπρόσληπτον ἀθεράπευτον» αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Εάν ο Χριστός δεν προσλάμβανε τον άνθρωπο στην καθολικότητά του, η σωτηρία θα ήταν μερική. Όμως η ενανθρώπηση είναι καθολική: αφορά
* τον άνθρωπο ως άνθρωπο,
* άνδρα και γυναίκα,
* παιδί και γέροντα,
δηλαδή κάθε πρόσωπο που φέρει την εικόνα του Θεού.
*
Πατερικό κλειδί
«Τό ἀπρόσληπτον ἀθεράπευτον»: Ό,τι δεν προσλαμβάνεται από τον Χριστό, δεν θεραπεύεται. Η πρόσληψη της ανθρώπινης φύσεως είναι καθολική και θεραπευτική.
*
Η Εκκλησία ως θηλυκό μυστήριο και ο Χριστός ως Νυμφίος
Η εκκλησιαστική γλώσσα ονομάζει την Εκκλησία νύμφη. Ο Χριστός είναι ο Νυμφίος και η Εκκλησία είναι το σώμα που
* Τον υποδέχεται.
* Τον ομολογεί.
* Τον προσμένει και κοινωνεί μαζί Του.
Εδώ το θηλυκό γένος δεν είναι απλή γραμματική σύμβαση· γίνεται μυστική εικόνα
* σχέσης,
* γονιμότητας και
* αγάπης.
Η Εκκλησία δεν είναι θηλυκή, επειδή αποκλείει τους άνδρες· όπως και ο όρος «άνθρωπος» δεν είναι αρσενικός, επειδή αποκλείει τις γυναίκες. Η γλώσσα της Θεολογίας είναι
* συμβολική,
* αναλογική και
* λειτουργική.
Κάθε γλωσσική μορφή καλείται να υπηρετήσει ένα μυστήριο μεγαλύτερο από τον εαυτόν της.
Η Αγάπη, η Ειρήνη, η Πίστη, η Ελπίδα και η Ζωή είναι θηλυκές λέξεις, αλλά αφορούν όλους.
* Κανείς δεν θα έλεγε ότι επειδή η «Πίστη» είναι θηλυκού γένους, οι άνδρες δεν καλούνται να πιστεύσουν.
* Κανείς δεν θα έλεγε ότι επειδή η «Ελπίδα» είναι θηλυκού γένους, οι άνδρες δεν μπορούν να ελπίζουν.
Κατά τον ίδιο τρόπο, επειδή ο «άνθρωπος» είναι αρσενικού γένους, δεν σημαίνει ότι οι γυναίκες αποκλείονται από την ανθρώπινη κλήση.
*
Αντιστοιχία νοήματος
Όπως οι θηλυκές λέξεις της Θεολογίας δεν αποκλείουν τον άνδρα, έτσι και οι περιληπτικές αρσενικές μορφές της Αγίας Γραφής δεν αποκλείουν τη γυναίκα.
*
Η Πατερική σοφία απέναντι στη γλωσσική επιφάνεια
Οι Πατέρες της Εκκλησίας δεν αγνόησαν τη γλώσσα. Αντίθετα, τη χρησιμοποίησαν
* με ακρίβεια,
* με λεπτότητα και
* με πνευματική ευθύνη.
Όμως ποτέ δεν την απολυτοποίησαν σε βάρος του μυστηρίου. Η λέξη είναι απαραίτητη, αλλά δεν είναι αυτάρκης. Η Θεολογία δεν είναι απλώς τεχνική ορολογίας· είναι εμπειρία φωτισμένη από την αποκάλυψη.
Ο άγιος Ειρηναίος συνοψίζει με θαυμαστή πυκνότητα ότι δόξα του Θεού είναι ο ζωντανός άνθρωπος. Ο «άνθρωπος» εδώ δεν είναι ένας άνδρας απέναντι στη γυναίκα, αλλά η ανθρώπινη ύπαρξη που ζει μέσα στο φως του Θεού. Η ζωή του ανθρώπου είναι δοξολογία, όταν γίνεται
* κοινωνία,
* ευχαριστία και
* αγιασμός.
Η Πατερική Παράδοση, με τον πλούτο της ερμηνευτικής της, μας προφυλάσσει από δύο άκρα:
* από την περιφρόνηση της γραμματικής και
* από τη θεοποίηση της γραμματικής.
Το πρώτο οδηγεί σε αυθαιρεσία· το δεύτερο σε ξηρή τυπολατρία. Η ορθή οδός είναι η διάκριση: σεβασμός στη λέξη, αλλά υπακοή στο νόημα που η λέξη υπηρετεί.
*
Θεολογική τοποθέτηση
«Δόξα Θεοῦ ζῶν ἄνθρωπος». Η ζωή του ανθρώπου γίνεται δόξα όταν φωτίζεται από τον Θεό και αναφέρεται σε Αυτόν.
*
Ο σύγχρονος προβληματισμός και ο κίνδυνος της ιδεολογικής ανάγνωσης
Ο σύγχρονος άνθρωπος είναι ευαίσθητος στα ζητήματα
* ισότητας,
* αξιοπρέπειας και
* αναγνώρισης.
Η ευαισθησία αυτή δεν πρέπει να απορρίπτεται πρόχειρα. Πολλές φορές πίσω από τις γλωσσικές ενστάσεις κρύβεται ένας βαθύτερος φόβος: Μήπως κάποιος μένει
* αθέατος,
* υποτιμημένος ή
* αποκλεισμένος.
Η Εκκλησία οφείλει να ακούει τέτοιους φόβους με ποιμαντική σοβαρότητα.
Ωστόσο, η απάντηση δεν μπορεί να είναι η βίαιη αναθεώρηση του νοήματος της Αγίας Γραφής ούτε η μετατροπή της σε πεδίο σύγχρονων ιδεολογικών αντιπαραθέσεων. Η Αγία Γραφή δεν είναι ούτε ανδρική ιδιοκτησία ούτε γυναικεία διεκδίκηση. Είναι λόγος Θεού προς τον άνθρωπο. Όταν διαβάζεται εκκλησιαστικά,
* δεν χωρίζει, αλλά ενώνει·
* δεν μειώνει, αλλά θεραπεύει·
* δεν εγκλωβίζει, αλλά ανοίγει τον άνθρωπο στη χάρη.
Η ποιμαντική ευθύνη είναι να εξηγηθεί η διάκριση με απλότητα και βάθος.
* Να ειπωθεί ότι το αρσενικό γένος, όταν χρησιμοποιείται περιληπτικά, δεν υποτιμά τη γυναίκα.
* Να ειπωθεί, επίσης, ότι η γυναίκα δεν είναι παράρτημα της ανθρώπινης φύσης, αλλά πλήρες πρόσωπο, φορέας της ίδιας εικόνας του Θεού και της ίδιας κλήσης προς αγιότητα.
*
Ποιμαντική θέση
Η Εκκλησία δεν απαντά στην αγωνία με απαξίωση, αλλά με διάκριση. Δεν αρνείται το ερώτημα· το φωτίζει.
*
Η καθαρότητα της καρδιάς ως υπέρβαση της διαμάχης
Το Ευαγγέλιο μετατοπίζει το κέντρο από την εξωτερική αντιπαράθεση στην εσωτερική μεταμόρφωση. Το κρίσιμο δεν είναι ποια γραμματική μορφή εμφανίζεται πρώτη, αλλά
* αν η καρδιά καθαρίζεται,
* αν ο άνθρωπος ειρηνεύει,
* αν αγαπά,
* αν ελεεί,
* αν πεινά και διψά τη δικαιοσύνη του Θεού.
Η καθαρότητα της καρδιάς δεν καταργεί τη φιλολογική έρευνα· της δίνει προσανατολισμό. Ο άνθρωπος που ερμηνεύει με καθαρή καρδιά δεν ζητά να επιβάλει στον λόγο του Θεού τις υποψίες του, αλλά να ακούσει μέσα από τις λέξεις την πρόσκληση της σωτηρίας. Η ερμηνεία τότε γίνεται άσκηση ταπείνωσης.
Σε κάθε εποχή υπάρχει ο πειρασμός να χρησιμοποιούμε την Αγία Γραφή για να επιβεβαιώσουμε προειλημμένες θέσεις.
* Άλλοι την επικαλούνται για να συντηρήσουν αδικίες.
* Άλλοι την παραμορφώνουν για να την υποτάξουν σε νέα ιδεολογικά σχήματα.
Η εκκλησιαστική οδός είναι άλλη:
* ακρόαση,
* διάκριση,
* μετάνοια και
* φωτισμός.
*
Ευαγγελική μετατόπιση
Το ζήτημα του γένους γίνεται αληθινά θεολογικό μόνον όταν οδηγεί στην αναζήτηση της καθαρής καρδιάς και της αλήθειας του προσώπου.
*
Συμπεράσματα σε κεφαλαιώδη μορφή
Πρώτον, η λέξη «άνθρωπος», μολονότι γραμματικά είναι αρσενικού γένους, δηλώνει την καθολικότητα της ανθρώπινης φύσης. Περιλαμβάνει άνδρες, γυναίκες και παιδιά.
Δεύτερον, το αρσενικό γένος στην Αγία Γραφή λειτουργεί συχνά ως περιληπτικός τύπος. Δεν είναι αυτομάτως ένδειξη αποκλεισμού ούτε αξιολογική προτίμηση του άνδρα έναντι της γυναίκας.
Τρίτον, η Αγία Γραφή χρησιμοποιεί και θηλυκές λέξεις υψηλής θεολογικής σημασίας: Εκκλησία, Αγάπη, Ειρήνη, Πίστη. Ελπίδα, Σοφία, Χάρη και Ζωή. Αυτό δείχνει ότι η βιβλική γλώσσα είναι
* πλουραλική,
* συμβολική και
* μυσταγωγική.
Τέταρτον, στους Μακαρισμούς το «μακάριοι» περιλαμβάνει όλους όσοι πορεύονται στην καθαρότητα της καρδιάς. Το κέντρο δεν είναι η γραμματική μορφή, αλλά η πνευματική κατάσταση του ανθρώπου.
Πέμπτον, η ορθή ερμηνεία χρειάζεται φιλολογική ακρίβεια και θεολογική διάκριση.
Χωρίς φιλολογία, ο λόγος κινδυνεύει να γίνει αόριστος.
Χωρίς Θεολογία, η φιλολογία γίνεται τεχνικά άψυχη.
Έκτον, η Ποιμαίνουσα Εκκλησία οφείλει να απαντά στα σύγχρονα ερωτήματα χωρίς φόβο και χωρίς βιασύνη. Η αλήθεια δεν έχει ανάγκη από τραχύτητα· έχει ανάγκη από
* καθαρότητα,
* αγάπη και
* ακρίβεια.
Επίλογος
Η γλώσσα ως δρόμος προς το μυστήριο
Η ανθρώπινη γλώσσα είναι φτωχή μπροστά στο μυστήριο του Θεού και συγχρόνως ευλογημένη, επειδή ο Θεός την καταδέχθηκε. Μέσα σ᾽ αυτήν τη γλώσσα ακούσθηκε
* ο λόγος των Προφητών,
* το κήρυγμα των Αποστόλων,
* η φωνή των Πατέρων,
* η υμνολογία της Εκκλησίας και
* η προσευχή των αγίων.
Το ερώτημα περί αρσενικού και θηλυκού γένους μας υπενθυμίζει ότι η Θεολογία χρειάζεται διάκριση. Η λέξη δεν πρέπει να απομονώνεται από το νόημα, ούτε το νόημα να αποκόπτεται από τη λέξη. Η γραμματική υπηρετεί την αλήθεια, όταν ερμηνεύεται μέσα στη ζωντανή Παράδοση της Εκκλησίας.
Ο Θεός καλεί τον άνθρωπο –κάθε άνθρωπο– στην κοινωνία Του. Καλεί
* τον άνδρα και τη γυναίκα,
* το παιδί και τον γέροντα,
* τον μορφωμένο και τον απλό,
* τον ισχυρό και τον αδύναμο.
Όλοι χωρούν στο ευαγγελικό «μακάριοι», εφόσον καθαρίζουν την καρδιά τους. Και όλοι χωρούν στη λέξη «άνθρωπος», επειδή όλοι είναι εικόνες του Θεού και όλοι προσκαλούνται να γίνουν κοινωνοί της ζωής Του.
*
Τελική σύνθεση
Η Αγία Γραφή δεν μιλά για να υψώσει το ένα φύλο έναντι του άλλου, αλλά για να θεραπεύσει τον άνθρωπο. Το γραμματικό γένος ανήκει στη μορφή του λόγου· η σωτηρία ανήκει στο βάθος της θείας αγάπης.