Πρόλογος
Η θλίψη μιας εποχής, που δυσκολεύεται
να ορίσει τον άνθρωπο
Υπάρχουν ειδήσεις που περνούν γρήγορα από μπροστά μας και χάνονται μέσα στον αδιάκοπο θόρυβο της επικαιρότητας.
Υπάρχουν, όμως, και άλλες που, ακόμη κι αν παρουσιάζονται ως παράδοξες ή περιθωριακές, λειτουργούν σαν ρωγμές επάνω στον καθρέφτη του πολιτισμού.
Μας αναγκάζουν
* να σταθούμε,
* να συλλογισθούμε και
* να αναρωτηθούμε
όχι μόνον τι συμβαίνει γύρω μας, αλλά κυρίως τι συμβαίνει μέσα μας.
Το δημοσίευμα, που γίνεται αφορμή για το κείμενο αυτό, αναφέρεται
* σε ανθρώπους, οι οποίοι αυτοπροσδιορίζονται ως ζώα και
* σε αυστηρή ανακοίνωση του Συλλόγου Κτηνιάτρων της Πορτογαλίας,
με την οποία οι κτηνίατροι καλούνται να μη δέχονται ανθρώπους ως κτηνιατρικά περιστατικά.
Πίσω από το ασυνήθιστο γεγονός δεν βρίσκεται απλώς μια ιδιορρυθμία. Αναδύεται ένα βαθύ ανθρωπολογικό ερώτημα: Μέχρι πού μπορεί να φθάσει ο αυτοπροσδιορισμός και από ποιο σημείο και έπειτα η κοινωνία οφείλει να θέσει όρια για να προστατεύσει τον ίδιο τον άνθρωπο;
Η πρώτη μας στάση δεν μπορεί να είναι ο χλευασμός. Κάθε άνθρωπος, ακόμη και όταν εκφράζει μια αντίληψη που μας φαίνεται ακραία, παραμένει ανθρώπινο πρόσωπο.
Φέρει
* ιστορία,
* τραύματα,
* μοναξιά,
* επιθυμίες,
* ανάγκη αποδοχής και, ίσως,
* μια κραυγή,
που δεν κατορθώνει να ειπωθεί διαφορετικά.
Η ηθική ποιότητα ενός πολιτισμού φαίνεται, ακριβώς, από το αν μπορεί
* να διαφωνεί, χωρίς να εξευτελίζει·
* να θέτει όρια, χωρίς να συντρίβει και
* να υπερασπίζεται την αλήθεια, χωρίς να αρνείται την αγάπη.
Ωστόσο, η απουσία χλευασμού δεν σημαίνει απουσία κρίσης. Ο σεβασμός προς το πρόσωπο δεν μας υποχρεώνει να θεωρούμε αληθή κάθε αντίληψη που έχει το πρόσωπο για τον εαυτό του.
Στην εποχή μας η λέξη «δικαίωμα» έχει αποκτήσει σχεδόν ιερό χαρακτήρα.
Και δικαιολογημένα, διότι η ιστορία είναι γεμάτη από
* ταπείνωση,
* βία και
* αποκλεισμούς,
που γεννήθηκαν, όταν τα δικαιώματα καταπατήθηκαν.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν
* κάθε επιθυμία απαιτεί να αναγνωρισθεί ως αδιαπραγμάτευτο δικαίωμα και
* κάθε προσωπική αυτοερμηνεία ζητά από την κοινωνία να αναστείλει την πραγματικότητα.
Τότε ο δικαιωματισμός παύει να προστατεύει το πρόσωπο και κινδυνεύει να το εγκλωβίσει στην αυθαιρεσία της στιγμιαίας επιθυμίας.
Το ερώτημα δεν είναι αν πρέπει να σεβόμαστε τους ανθρώπους. Αυτό είναι αδιαπραγμάτευτο. Το ερώτημα είναι αν ο σεβασμός ταυτίζεται με την άκριτη επικύρωση κάθε αυτοπροσδιορισμού.
Το παρόν κείμενο γράφεται
* με θλίψη, όχι με οργή
* με αγωνία, όχι με διάθεση καταδίκης.
Διότι πίσω από το φαινόμενο διακρίνεται η βαθύτερη κρίση του σύγχρονου ανθρώπου: Η δυσκολία να αποδεχθεί ότι η ελευθερία δεν είναι δημιουργία του εαυτού από το μηδέν, αλλά υπεύθυνη πραγμάτωση ενός προσώπου που υπάρχει ήδη μέσα
* σε ένα σώμα,
* σε μια ιστορία,
* σε μια σχέση και
* σε έναν κοινό κόσμο.
Το ανθρώπινο πρόσωπο δεν είναι προϊόν προσωπικής επινόησης.
Η έννοια του προσώπου αποτελεί έναν από τους βαθύτερους θησαυρούς της χριστιανικής σκέψης.
Το πρόσωπο δεν είναι ένα
* κλειστό άτομο,
* αυτάρκες και
* απομονωμένο.
Είναι ύπαρξη
* που γεννιέται σε σχέση,
* που καλείται με όνομα,
* που αναγνωρίζεται από το βλέμμα του άλλου και
* που ωριμάζει μέσα στην κοινωνία.
Κανείς δεν επινοεί τον εαυτόν του από το μηδέν. Προϋπάρχουν
* η ζωή, που του δόθηκε·
* το σώμα, που παρέλαβε·
* οι άνθρωποι, που τον υποδέχθηκαν και
* ένας κόσμος,
με τον οποίο βρίσκεται σε διαρκή διάλογο.
Η ανθρώπινη αξία δεν στηρίζεται στην ικανότητα του ανθρώπου να ορίζει αυθαίρετα τον εαυτόν του. Στηρίζεται στο γεγονός ότι είναι άνθρωπος.
Είναι αξία προγενέστερη από
* την αυτοσυνειδησία,
* την κοινωνική επιτυχία,
* την υγεία,
* τη δύναμη ή
* την επιθυμία.
Διότι
* το βρέφος,
* ο ασθενής,
* ο άνθρωπος με βαριά αναπηρία και
* εκείνος που δεν μπορεί να εκφράσει βούληση
δεν παύουν να έχουν πλήρη αξιοπρέπεια.
Επομένως, η ανθρώπινη αξία δεν μπορεί να εξαρτάται από το τι δηλώνουμε ότι είμαστε. Αν συνέβαινε αυτό, η αξιοπρέπεια θα μετατρεπόταν σε μεταβλητή αυτοπεριγραφή.
Η νεότερη αντίληψη της αυτονομίας προσέφερε πολύτιμη προστασία απέναντι σε κάθε αυταρχισμό. Όταν, όμως, αποσυνδέεται από την αλήθεια του όντος, γίνεται αυτοκατασκευή χωρίς όρια. Ο άνθρωπος αρχίζει να θεωρεί ότι υπάρχει μόνον ως σχέδιο της βούλησής του. Το σώμα, δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως συστατική διάσταση του προσώπου, αλλά
* ως υλικό, προς αναμόρφωση ή
* ως εμπόδιο, που πρέπει να υποταχθεί στην επιθυμία.
Έτσι το πρόσωπο, αντί να ελευθερώνεται, διχάζεται:
* από τη μια η βούληση και
* από την άλλη η πραγματικότητα.
Η χριστιανική ανθρωπολογία δεν περιφρονεί το σώμα. Το θεωρεί μέρος της προσωπικής ύπαρξης και ως χώρο σχέσης. Ο άνθρωπος δεν έχει απλώς σώμα· είναι και σώμα. Η σωματικότητα δεν εξαντλεί το μυστήριο του προσώπου, αλλά ούτε μπορεί να διαγραφεί με μια δήλωση. Η αποδοχή του σώματος δεν είναι φυλακή. Μπορεί να γίνει οδός συμφιλίωσης με το δοσμένο, δηλαδή με εκείνο που δεν κατασκευάσαμε, αλλά κληθήκαμε να το μεταμορφώσουμε με ευθύνη.
Από το δικαίωμα στην επιθυμία και από την επιθυμία στην απαίτηση.
Τα ανθρώπινα δικαιώματα γεννήθηκαν ως ασπίδα του αδυνάτου απέναντι στην αυθαιρεσία του ισχυρού. Προστατεύουν
* τη ζωή,
* την ελευθερία,
* τη συνείδηση,
* την ισότητα ενώπιον του νόμου και
* την αξιοπρέπεια.
Η μετατροπή, όμως, της γλώσσας των δικαιωμάτων σε γλώσσα απεριόριστης προσωπικής απαίτησης αλλοιώνει τον αρχικό τους σκοπό. Όταν κάθε εσωτερική επιθυμία απαιτεί δημόσια επικύρωση, το δικαίωμα παύει να είναι όριο απέναντι στην εξουσία και γίνεται εργαλείο επιβολής της υποκειμενικότητας επάνω στην κοινή πραγματικότητα.
Η επιθυμία είναι κάτι το ανθρώπινο και αξίζει να ακούγεται. Δεν είναι, όμως, πάντοτε οδηγός αλήθειας.
Ο άνθρωπος συχνά
* επιθυμεί αντιφατικά πράγματα,
* μεταβάλλει τις επιθυμίες του και
* παρασύρεται από
– φόβους,
– πληγές ή
– κοινωνικές τάσεις.
Η ωριμότητα δεν συνίσταται στο να εκτελεί κάθε επιθυμία, αλλά στο να τη διακρίνει. Η ελευθερία δεν είναι απλή δυνατότητα επιλογής. Είναι ικανότητα να επιλέγω εκείνο που οικοδομεί το πρόσωπο και τη σχέση.
Ο ακραίος δικαιωματισμός εμφανίζεται όταν η κοινωνία φοβάται τόσο πολύ μήπως φανεί απορριπτική, ώστε παραιτείται από κάθε αξιολογική κρίση. Τότε η αποδοχή μετατρέπεται σε υποχρεωτική επικύρωση.
* Όποιος θέτει ερώτημα, θεωρείται εχθρός.
* Όποιος μιλά για όρια, παρουσιάζεται ως απάνθρωπος.
Η δημοκρατική, όμως, κοινωνία δεν μπορεί να επιβιώσει
* χωρίς δημόσιο λόγο,
* χωρίς επιχειρήματα και
* χωρίς τη δυνατότητα
να διακρίνουμε ανάμεσα στον σεβασμό του ανθρώπου και στην αποδοχή κάθε ισχυρισμού του.
Υπάρχει ένα σημείο, στο οποίο η ατομική αξίωση αγγίζει
* τα επαγγέλματα,
* τους θεσμούς και
* την ευθύνη τρίτων.
Εκεί η κοινωνία οφείλει να αναρωτηθεί:
* Μπορεί η προσωπική αυτοαντίληψη να υποχρεώνει έναν επιστήμονα να ενεργήσει αντίθετα προς την επιστημονική του αρμοδιότητα;
* Μπορεί ένας θεσμός να μεταβάλει τον ορισμό του αντικειμένου του για να μην απογοητεύσει μια ατομική επιθυμία;
Η απάντηση δεν μπορεί να δοθεί με συνθήματα. Χρειάζεται
* διάκριση,
* συμπόνια και
* καθαρότητας σκέψης.
Η ανακοίνωση του Συλλόγου Κτηνιάτρων της Πορτογαλίας.
Σύμφωνα με το δημοσίευμα, ο Σύλλογος Κτηνιάτρων της Πορτογαλίας εξέδωσε αυστηρές οδηγίες προς τα μέλη του να αρνούνται την παροχή κτηνιατρικών υπηρεσιών σε ανθρώπους που παρουσιάζονται ως ζώα. Η ανακοίνωση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, όχι επειδή απαξιώνει τους συγκεκριμένους ανθρώπους, αλλά επειδή υπενθυμίζει ένα αντικειμενικό επαγγελματικό όριο:
* η κτηνιατρική επιστήμη αφορά τη διάγνωση και θεραπεία μη ανθρώπινων ζωών,
* ενώ η ανθρώπινη υγεία ανήκει στην ιατρική και στις αντίστοιχες υπηρεσίες ψυχικής υγείας.
Η στάση του Συλλόγου μπορεί να ιδωθεί ως υπεράσπιση τόσο της επιστήμης όσο και της ανθρώπινης αξίας. Ο άνθρωπος, που ζητά κτηνιατρική αντιμετώπιση, δεν τιμάται όταν αντιμετωπίζεται σαν ζώο.
Αντίθετα, κινδυνεύει να εγκαταλειφθεί σε μια αντίληψη που, ίσως, εκφράζει
* ψυχική δυσφορία,
* ανάγκη ταυτότητας ή
* βαθιά μοναξιά.
Η πραγματική φροντίδα δεν είναι πάντοτε η εκπλήρωση του αιτήματος. Μπορεί να είναι η ευγενική άρνηση και η παραπομπή σε κατάλληλη ανθρώπινη στήριξη.
Η επιστημονική δεοντολογία προϋποθέτει όρια.
* Ο γιατρός δεν επιτρέπεται να εκτελεί κάθε πράξη που του ζητείται, αλλά μόνον εκείνη που είναι ιατρικά ενδεδειγμένη.
* Ομοίως, ο κτηνίατρος δεν μπορεί να μετατρέψει την επαγγελματική του ιδιότητα σε σκηνή επικύρωσης ενός αυτοπροσδιορισμού.
Η άρνηση αυτή δεν είναι κατ᾽ ανάγκην εχθρότητα. Είναι αναγνώριση ότι η θεραπεία απαιτεί αλήθεια ως προς το ποιος είναι ο ασθενής και ποια επιστήμη είναι αρμόδια να τον φροντίσει.
Το γεγονός ότι ένας επαγγελματικός Σύλλογος θεώρησε αναγκαίο να εκδώσει τέτοια ανακοίνωση φανερώνει πόσο μακριά έχει φθάσει η σύγχυση των ορίων. Δεν πρόκειται πλέον μόνο για ιδιωτικές συμπεριφορές ή συμβολικές εκφράσεις στο διαδίκτυο. Η απαίτηση εισέρχεται στον χώρο των θεσμών και ζητά επίσημη αναγνώριση. Εκεί, ακριβώς, δοκιμάζεται η αντοχή μιας κοινωνίας να παραμείνει φιλάνθρωπη χωρίς να παραιτηθεί από την πραγματικότητα.
Όταν ο αυτοπροσδιορισμός αποκόπτεται από την πραγματικότητα.
Ο αυτοπροσδιορισμός έχει νόημα, όταν εκφράζει την προσωπική ευθύνη:
* ποιος θέλω να γίνω
* ποιες αξίες επιλέγω
* πώς θα ζήσω,
* ποια στάση θα κρατήσω απέναντι στον συνάνθρωπο.
Δεν μπορεί, όμως, να λειτουργεί ως απόλυτη εξουσία επάνω στην πραγματικότητα·
* η γλώσσα,
* η βιολογία,
* οι κοινωνικές σχέσεις και
* οι επιστημονικές κατηγορίες
δεν αποτελούν ατομική ιδιοκτησία.
Είναι κοινά πλαίσια, που επιτρέπουν στους ανθρώπους να συνεννοούνται.
Αν κάθε προσωπική δήλωση μεταβάλλει αυτομάτως την αντικειμενική ιδιότητα του προσώπου, τότε η κοινή γλώσσα διαλύεται.
Δεν θα υπάρχει πλέον διάκριση ανάμεσα
* σε αυτό που αισθάνομαι,
* σε αυτό που επιθυμώ
* σε αυτό που συμβολικά εκφράζω και
* σε αυτό που είμαι,
κατά την κοινή εμπειρία και επιστήμη.
Η σύγχυση αυτή δεν διευρύνει την ελευθερία. Καταστρέφει τις προϋποθέσεις της, διότι η ελευθερία χρειάζεται κοινό κόσμο, μέσα στον οποίο οι επιλογές αποκτούν νόημα.
Ο άνθρωπος είναι το ον που μπορεί
* να υπερβαίνει τα ένστικτά του,
* να δημιουργεί πολιτισμό,
* να αναλαμβάνει ηθική ευθύνη και
* να αγαπά με συνείδηση.
Η εξομοίωση του ανθρώπου με το ζώο δεν προσβάλλει τα ζώα, τα οποία έχουν τη δική τους αξία και θέση στη δημιουργία. Προσβάλλει τον άνθρωπο όταν αρνείται την ιδιαίτερη ευθύνη του. Η αγάπη προς τα ζώα είναι στοιχείο πολιτισμού. Η αυτοϋποβάθμιση, όμως, του ανθρώπου σε ζώο δεν είναι κορύφωση της φιλοζωίας· είναι κρίση της ανθρώπινης αυτοσυνειδησίας.
Η αλήθεια δεν επιβάλλεται με σκληρότητα, αλλά ούτε καταργείται από φόβο μήπως πληγώσουμε. Υπάρχουν αλήθειες που πονάνε, επειδή μας καλούν να συμφιλιωθούμε με κάτι που δεν επιλέξαμε. Η αγάπη που αρνείται κάθε όριο μπορεί να γίνει εγκατάλειψη. Όπως ένας γονέας δεν εκπληρώνει κάθε επιθυμία του παιδιού, έτσι και μια ώριμη κοινωνία δεν μετατρέπει κάθε αίτημα σε θεσμό.
Η υποτίμηση της ανθρώπινης αξίας μέσα από την άρνηση της ανθρώπινης ιδιότητας.
Η ανθρώπινη ιδιότητα δεν είναι τίτλος εξουσίας επάνω στα άλλα δημιουργήματα. Είναι κλήση ευθύνης.
Ο άνθρωπος καλείται
* να προστατεύει τον αδύνατο,
* να φροντίζει τη φύση,
* να σέβεται τα ζώα και
* να περιορίζει τη βία του.
Όταν, όμως, δηλώνει ότι δεν είναι άνθρωπος, δεν απορρίπτει μόνο μια βιολογική ταξινόμηση. Απομακρύνεται συμβολικά από την ευθύνη που συνοδεύει το ανθρώπινο πρόσωπο.
Η εποχή μας μιλά αδιάκοπα για αυτοεκτίμηση και, ταυτόχρονα, παράγει βαθιά αυτοαπόρριψη.
Πολλοί άνθρωποι δεν αντέχουν
* το σώμα τους,
* την ιστορία τους ή
* την ανθρώπινη συνθήκη τους.
Αναζητούν μια νέα ονομασία για να διαφύγουν από τον πόνο του εαυτού.
Πίσω από την παράδοξη ταυτότητα μπορεί να κρύβεται
* όχι υπερηφάνεια, αλλά θλίψη·
* όχι ελευθερία, αλλά αδυναμία να κατοικηθεί η ίδια η ύπαρξη.
Η κοινωνία οφείλει να μην εκμεταλλεύεται αυτή την ευαλωτότητα για
* θέαμα,
* διαδικτυακή δημοσιότητα ή
* ιδεολογική αντιπαράθεση.
Ούτε πρέπει να χειροκροτεί μηχανικά κάθε ακραία δήλωση, διότι έτσι ενδέχεται να ενισχύει τη φυγή του ανθρώπου από τον εαυτόν του. Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια απαιτεί να λέμε
* σε βλέπω
* σε ακούω,
* δεν σε χλευάζω,
*αλλά δεν θα σε εγκαταλείψω στην ιδέα ότι είσαι λιγότερο από άνθρωπος.
Η λέξη “άνθρωπος” δεν είναι προσβολή. Είναι η υψηλότερη ευθύνη. Σημαίνει ότι το πρόσωπο έχει δικαιώματα που κανένα ζώο δεν διαθέτει με τον ίδιο τρόπο:
* ιατρική φροντίδα,
* νομική προστασία, παιδεία,
* συμμετοχή και
* αναγνώριση της ελευθερίας του.
Η παραίτηση από αυτήν την ιδιότητα δεν μπορεί να μεταβάλει την κοινωνική και ηθική υποχρέωση των άλλων να το αντιμετωπίζουν ως άνθρωπο.
Η διάκριση ανάμεσα στον σεβασμό και στην επικύρωση.
Στον δημόσιο διάλογο συγχέονται συχνά δύο διαφορετικές πράξεις: ο σεβασμός προς το πρόσωπο και η επικύρωση της αντίληψής τον.
* Μπορώ να σέβομαι απόλυτα έναν άνθρωπο, χωρίς να συμφωνώ με την ερμηνεία που δίνει στον εαυτό του.
* Μπορώ να προστατεύω την ελευθερία του να εκφράζεται, χωρίς να υποχρεούμαι να συμμερίζομαι κάθε δήλωσή του.
Αυτή η διάκριση είναι θεμελιώδης για μια κοινωνία που θέλει να παραμείνει ταυτόχρονα ανθρώπινη και λογική.
Η πραγματική ανεκτικότητα προϋποθέτει διαφωνία. Δεν ανέχομαι εκείνο με το οποίο συμφωνώ, αλλά εκείνο με το οποίο διαφωνώ και επιλέγω να συνυπάρχω ειρηνικά. Όταν, όμως, η διαφωνία απαγορεύεται και η επικύρωση γίνεται υποχρεωτική, η ανεκτικότητα μετατρέπεται σε νέο δογματισμό.
Η δημοκρατία χρειάζεται χώρο, όπου οι άνθρωποι μπορούν να συζητούν δύσκολα ζητήματα χωρίς φόβο και χωρίς επιθετικότητα.
Η ποιμαντική και ψυχολογική στάση χρειάζεται λεπτότητα. Δεν ωφελεί η βίαιη αντιπαράθεση, ούτε η προσβλητική γλώσσα. Ο άνθρωπος πρέπει να αισθανθεί ότι μπορεί να μιλήσει χωρίς να γελοιοποιηθεί.
Ταυτόχρονα, η φροντίδα οφείλει να εξετάζει ποια ανάγκη κρύβεται πίσω από την ταυτότητα:
* μοναξιά,
* τραύμα,
* ανάγκη κοινότητας,
* αποξένωση από το σώμα
* διαδικτυακή επιρροή ή
* επιθυμία διαφυγής.
Η ακρόαση δεν ακυρώνει την κρίση· την κάνει περισσότερο υπεύθυνη.
Η αγάπη δεν είναι η τέχνη να λέμε πάντοτε «Ναι!». Είναι η δύναμη να παραμένουμε κοντά ακόμη και όταν λέμε «Όχι!». Ένα όριο μπορεί να εκφρασθεί με τρόπο που δεν απορρίπτει το πρόσωπο. Η κοινωνία χρειάζεται να ξαναμάθει αυτήν τη δύσκολη τέχνη: Να αντιστέκεται στην ιδέα χωρίς να συντρίβει τον άνθρωπο.
Η ψυχολογική και υπαρξιακή κραυγή πίσω από το παράδοξο.
Κάθε ακραία μορφή αυτοπροσδιορισμού δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται με μία μόνο ερμηνεία. Οι άνθρωποι είναι διαφορετικοί και τα κίνητρά τους ποικίλλουν. Σε ορισμένους μπορεί να πρόκειται για
* συμβολική έκφραση,
* διαδικτυακή υποκουλτούρα ή
* παιχνίδι ρόλων.
Σε άλλους ενδέχεται να συνδέεται με βαθύτερη ψυχική δυσφορία.
Η σοβαρότητα απαιτεί να αποφεύγουμε τόσο τη γελοιοποίηση όσο και την εύκολη ιδεολογική γενίκευση.
Η σύγχρονη κοινωνία προσφέρει αμέτρητες δυνατότητες επικοινωνίας, αλλά πολλοί βιώνουν πρωτοφανή μοναξιά. Το διαδίκτυο δημιουργεί κοινότητες γύρω από πολύ ειδικές ταυτότητες και μπορεί να παρέχει αίσθημα ένταξης σε ανθρώπους που νιώθουν ξένοι. Η κοινότητα αυτή ενδέχεται να λειτουργεί αρχικά ως καταφύγιο, αλλά μπορεί επίσης να παγιώσει μια αυτοεικόνα, που απομακρύνει το πρόσωπο από την καθημερινή ζωή και τις πραγματικές σχέσεις.
Η ψυχολογική στήριξη δεν πρέπει να έχει χαρακτήρα τιμωρίας. Δεν είναι τρόπος να “διορθωθεί” βίαια κάποιος, αλλά χώρος όπου μπορεί να διερευνήσει με ασφάλεια τι αισθάνεται και γιατί.
Ένας άνθρωπος χρειάζεται να ακούσει
* ότι η ζωή του αξίζει,
* ότι η σύγχυσή του δεν τον καθιστά ανάξιο και
* ότι μπορεί να αναζητήσει συμφιλίωση,
χωρίς να φοβάται την απόρριψη.
Πολλές φορές το παράδοξο αίτημα είναι μια κραυγή:
* «Δείτε με!»,
* «Αναγνωρίστε ότι υπάρχω»,
* «Δώστε μου μια θέση».
Η απάντηση του πολιτισμού δεν πρέπει να είναι ούτε γέλιο ούτε άκριτο χειροκρότημα. Πρέπει να είναι η ουσιαστική παρουσία: «Σε βλέπουμε ως άνθρωπο και, ακριβώς, γι᾽ αυτό δεν θα σε υποβιβάσουμε σε κάτι λιγότερο».
Η θεολογική ανθρωπολογία: «Κατ᾽ εἰκόνα καί καθ᾽ ὁμοίωσιν».
Η βιβλική φράση ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε «κατ᾽ εἰκόνα καί καθ᾽ ὁμοίωσιν» δεν είναι αφορμή υπεροψίας.
Είναι διακήρυξη ανυπολόγιστης αξίας και κλήση προς
* κοινωνία,
* ελευθερία και
* αγάπη.
Ο άνθρωπος δεν είναι Θεός, αλλά φέρει τη δυνατότητα να ανταποκριθεί ελεύθερα στην αγάπη του Θεού και να μεταμορφώσει τον κόσμο σε χώρο ευχαριστίας.
Η πτώση, στη θεολογική γλώσσα, δεν σημαίνει μόνον παράβαση ενός κανόνα· σημαίνει ρήξη της σχέσης και σύγχυση της ταυτότητας. Ο άνθρωπος ζητά να γίνει ο ίδιος δημιουργός του εαυτού του, αποκομμένος από κάθε δωρεά και όριο. Η υπόσχεση της απόλυτης αυτονομίας καταλήγει σε αποξένωση:
* από τον Θεό,
* από τον άλλον,
* από το σώμα και, τελικά,
* από τον ίδιο τον εαυτό.
Ο Χριστιανισμός δεν καλεί τον άνθρωπο να μισήσει τη φύση του, αλλά να τη θεραπεύσει. Η σωτηρία δεν είναι απόδραση από την ανθρώπινη ιδιότητα· είναι η πλήρης αποκατάστασή της. Η ενανθρώπηση του Χριστού προσδίδει στο ανθρώπινο σώμα και στην ανθρώπινη ζωή ασύλληπτη τιμή. Ο Θεός δεν σώζει τον άνθρωπο μετατρέποντάς τον σε κάτι άλλο, αλλά προσλαμβάνοντας την ανθρώπινη φύση και ανακαινίζοντάς την.
Από αυτήν την οπτική, κάθε άνθρωπος που απορρίπτει την ανθρώπινη ιδιότητά του δεν είναι αντικείμενο καταδίκης, αλλά πρόσωπο που χρειάζεται υπενθύμιση της δόξας του. Η Εκκλησία οφείλει να μην υιοθετεί σκληρό και περιφρονητικό λόγο. Οφείλει, όμως, να ομολογεί ότι ο άνθρωπος δεν είναι λάθος της δημιουργίας ούτε κενό δοχείο που γεμίζει με οποιαδήποτε ταυτότητα. Είναι μυστήριο δωρεάς και κλήσης.
Η σχέση ανθρώπου και ζώων: Φροντίδα χωρίς εξομοίωση.
Ο σεβασμός προς τα ζώα αποτελεί ηθική υποχρέωση. Η κακοποίηση, η εγκατάλειψη και η άσκοπη βία εναντίον τους φανερώνουν σκληρότητα, που τραυματίζει και τον ίδιο τον άνθρωπο. Η φιλοζωία δεν είναι αντίπαλος της ανθρωπολογίας. Αντίθετα, η υπεύθυνη φροντίδα των ζώων πηγάζει από την ιδιαίτερη ανθρώπινη ικανότητα για ηθική ευθύνη.
Η διάκριση, όμως, ανάμεσα στον άνθρωπο και στο ζώο δεν σημαίνει περιφρόνηση του ζώου.
Σημαίνει ότι τα διαφορετικά όντα έχουν διαφορετικές
* ανάγκες,
* τρόπους ζωής και
* μορφές φροντίδας.
Η κτηνιατρική υπάρχει ακριβώς, επειδή τα ζώα χρειάζονται ειδική επιστημονική αντιμετώπιση.
Η ανθρώπινη ιατρική υπάρχει, επειδή το ανθρώπινο σώμα και η ανθρώπινη ψυχή απαιτούν άλλη γνώση και άλλη δεοντολογία.
Η εξομοίωση δεν τιμά ούτε τον άνθρωπο ούτε το ζώο.
* Το ζώο δεν χρειάζεται να γίνει άνθρωπος, για να αξίζει προστασία.
* Ο άνθρωπος δεν χρειάζεται να γίνει ζώο, για να αισθανθεί εγγύτητα προς τη φύση.
Η αυθεντική σχέση βασίζεται στη διαφορά. Αγαπώ τον άλλον, όχι επειδή τον μετατρέπω σε αντίγραφο του εαυτού μου, αλλά επειδή αναγνωρίζω την ιδιαίτερη ύπαρξή του.
Η πολιτισμική πρόκληση είναι να αποφύγουμε δύο άκρα:
* Από τη μια, την εκμετάλλευση των ζώων ως άψυχων αντικειμένων.
* Από την άλλη, την υποβάθμιση του ανθρώπου μέσω μιας σύγχυσης που καταργεί την ιδιαίτερη ευθύνη του.
Η οικολογική ευαισθησία χρειάζεται ανθρωπολογικό βάθος, όχι μίσος προς τον άνθρωπο.
Η ευθύνη των θεσμών απέναντι στις ακραίες απαιτήσεις.
Οι θεσμοί δεν υπάρχουν μόνο για να ικανοποιούν επιθυμίες.
Υπάρχουν για
* να υπηρετούν το κοινό αγαθό,
* να προστατεύουν τους ευάλωτους και
* να διατηρούν σαφή τα όρια της αρμοδιότητάς τους.
Όταν ένας θεσμός φοβάται να αρνηθεί ένα ακατάλληλο αίτημα, μπορεί να προδώσει τόσο την αποστολή του όσο και τον άνθρωπο που ζητάει βοήθεια.
Η απόφαση ενός επαγγελματικού Συλλόγου να υπενθυμίσει ότι οι κτηνίατροι δεν θεραπεύουν ανθρώπους είναι αυτονόητη σε επιστημονικό επίπεδο. Το γεγονός ότι χρειάστηκε να διατυπωθεί, δείχνει πως το αυτονόητο έχει γίνει αμφισβητούμενο. Η κοινωνία δεν πρέπει να επιτρέπει να μετατρέπεται η επιστημονική πράξη σε συμβολική τελετή αναγνώρισης ταυτότητας.
Παράλληλα, οι θεσμοί οφείλουν να προσφέρουν διέξοδο. Η απλή άρνηση, χωρίς παραπομπή και χωρίς φροντίδα, μπορεί να βιωθεί ως εγκατάλειψη. Η υπεύθυνη στάση θα ήταν: «Δεν μπορούμε να σας παρέχουμε κτηνιατρική θεραπεία, επειδή είστε άνθρωπος· μπορούμε, όμως, να σας βοηθήσουμε να βρείτε την κατάλληλη ιατρική ή ψυχολογική στήριξη».
Έτσι το όριο γίνεται πράξη προστασίας·
* η Πολιτεία,
* η παιδεία,
* η επιστήμη και
* οι θρησκευτικές κοινότητες
χρειάζεται να συνεργασθούν για την καλλιέργεια μιας ώριμης έννοιας ελευθερίας:
* Η ελευθερία, χωρίς αλήθεια, γίνεται αυθαιρεσία.
* Η αλήθεια, χωρίς ελευθερία, γίνεται καταπίεση.
Το κοινό αγαθό βρίσκεται στη δημιουργική σύνθεση των δύο.
Η θλίψη για το ανθρώπινο κατάντημα δεν πρέπει να γίνει περιφρόνηση.
Είναι εύλογο να αισθάνεται κανείς θλίψη, όταν βλέπει τον άνθρωπο να αρνείται την ίδια του την ιδιότητα. Η θλίψη αυτή, όμως, χρειάζεται κάθαρση από κάθε ίχνος υπεροψίας.
Δεν πρέπει να λέμε:
* «Κοίτα πόσο χαμηλά έπεσαν οι άλλοι»,
αλλά:
* «Τι συνέβη στον κοινό μας πολιτισμό, ώστε ο άνθρωπος να δυσκολεύεται τόσο να κατοικήσει την ανθρώπινη ύπαρξή του;».
Η κρίση δεν ανήκει μόνο σε κάποιες μικρές ομάδες.
Είναι σύμπτωμα ενός ευρύτερου κόσμου, που έχει αποδυναμώσει
* τις σχέσεις,
* την κοινότητα και
* το νόημα.
Ο άνθρωπος που ζει
* χωρίς δεσμούς,
* χωρίς σταθερή αφήγηση και
* χωρίς αβεβαιότητα
ότι η ύπαρξή του έχει αξία, γιατί γίνεται ευάλωτος σε ταυτότητες που του προσφέρουν άμεση ένταξη.
Η κοινωνία της κατανάλωσης τού διδάσκει ότι μπορεί να επιλέξει τα πάντα όπως επιλέγει προϊόντα. Όμως η ανθρώπινη ταυτότητα δεν είναι κατάλογος αγοράς.
Χρειάζεται
* χρόνο,
* σχέση,
* μνήμη,
* σώμα και
* ευθύνη.
Η στενοχώρια μας πρέπει να μετατραπεί σε αυτοκριτική:
* οι οικογένειες,
* οι κοινότητες και
* η Ποιμαίνουσα Εκκλησία
οφείλουν να αναρωτηθούν αν προσφέρουν πραγματικό χώρο ακρόασης.
Πολλοί άνθρωποι καταφεύγουν σε ακραίες διαδικτυακές κοινότητες, επειδή δεν βρήκαν αλλού βλέμμα που να τους αποδέχεται χωρίς να τους κολακεύει. Η απάντηση δεν είναι μόνον η καταγγελία. Είναι η δημιουργία σχέσεων, όπου ο άνθρωπος μπορεί να υπάρξει χωρίς να χρειάζεται να επινοήσει μια παράδοξη ταυτότητα για να γίνει ορατός.
* Η θλίψη, που δεν γίνεται αγάπη, μετατρέπεται σε σκληρότητα.
* Η αγάπη, που δεν συνοδεύεται από αλήθεια, μετατρέπεται σε αδιαφορία.
Χρειαζόμαστε και τα δύο:
* δάκρυ, για τη σύγχυση του ανθρώπου και
* θάρρος, να υπερασπισθούμε την αξία του.
Προς μια κουλτούρα ορίων, σχέσης και υπεύθυνης ελευθερίας.
Τα όρια συχνά παρουσιάζονται ως εχθροί της ελευθερίας.
Στην πραγματικότητα, κανένα ανθρώπινο αγαθό δεν υπάρχει χωρίς όρια:
* η γλώσσα χρειάζεται γραμματική
* η μουσική ρυθμό,
* η σχέση πιστότητα,
* η επιστήμη μέθοδο και
* η δημοκρατία νόμους.
Το όριο δεν είναι πάντοτε στέρηση. Μπορεί να είναι η μορφή που επιτρέπει στη ζωή να ανθίσει.
Μια κουλτούρα υπεύθυνης ελευθερίας πρέπει να διδάσκει ότι ο άνθρωπος
* θα έχει δικαίωμα να εκφράζει τα βιώματά του, αλλά και υποχρέωση να ακούει την πραγματικότητα·
* θα προστατεύει από τη βία και τη γελοιοποίηση, αλλά δεν θα μετατρέπει κάθε προσωπική δήλωση σε επιστημονική ή νομική αλήθεια·
* θα προσφέρει στήριξη, χωρίς να καταργεί τη διάκριση.
Η παιδεία έχει κρίσιμο ρόλο. Δεν αρκεί να μαθαίνει στους νέους να διεκδικούν δικαιώματα.
Πρέπει να τους μαθαίνει
* να αναλαμβάνουν ευθύνη,
* να αντέχουν τη ματαίωση,
* να διακρίνουν την επιθυμία από την ανάγκη και
* να αναζητούν νόημα πέρα από την άμεση αυτοεπιβεβαίωση.
Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν οικοδομείται με την υπόσχεση ότι ο κόσμος θα προσαρμοσθεί σε κάθε εσωτερικό αίσθημα.
Η κοινωνία χρειάζεται, επίσης, γλώσσα ήπια και ακριβή. Οι βαριές προσβολές δεν πείθουν. Αντίθετα, κλείνουν τον δρόμο του διαλόγου. Η σαφήνεια, όμως, δεν είναι προσβολή.
Μπορούμε να πούμε με πραότητα
* ότι ένας άνθρωπος παραμένει άνθρωπος,
* ότι η κτηνιατρική δεν είναι αρμόδια γι᾽ αυτόν και
* ότι η αξιοπρέπειά του απαιτεί ανθρώπινη φροντίδα.
Επίλογος
Να υπερασπισθούμε τον άνθρωπο
χωρίς να τον πληγώσουμε
Το παράδοξο φαινόμενο ανθρώπων που αυτοπροσδιορίζονται ως ζώα δεν πρέπει να αντιμετωπισθεί ως αφορμή για κοινωνικό θέαμα.
Είναι καμπανάκι που μας καλεί να στοχασθούμε πάνω
* στην ανθρώπινη ταυτότητα,
* στα όρια της επιθυμίας και
* στη μεταμόρφωση της γλώσσας των δικαιωμάτων.
Η ανακοίνωση του Συλλόγου Κτηνιάτρων της Πορτογαλίας, όπως παρουσιάζεται στο ειδησεογραφικό δημοσίευμα, υπενθυμίζει ότι η επιστημονική και επαγγελματική ευθύνη, σε κάθε μορφή, υποστηρίζει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και υπηρετεί τη φροντίδα των ζώων.
Ο ακραίος δικαιωματισμός κινδυνεύει να προσβάλει την ανθρώπινη υπόσταση, ακριβώς τη στιγμή που ισχυρίζεται ότι την προστατεύει.
Όταν η επιθυμία γίνεται αλάθητη, ο άνθρωπος παύει να έχει ανάγκη
* αλήθειας,
* σχέσης και
* θεραπείας.
Αφήνεται μόνος μέσα στην αυτοερμηνεία του.
Η κοινωνία, φοβούμενη να θέσει όριο, μπορεί τελικά να αποσύρει την πραγματική φροντίδα.
Σεβασμός σημαίνει ότι όχι μόνο δεν ταπεινώνω κανέναν, αλλά
* ακούω τον πόνο του,
* προστατεύω από τη βία
* αναγνωρίζω το δικαίωμα της έκφρασης και
* προσφέρω κατάλληλη βοήθεια.
Δεν σημαίνει, όμως, ότι ακυρώνω κάθε διάκριση
* ανάμεσα στην αίσθηση και στην πραγματικότητα,
* ανάμεσα στον άνθρωπο και στο ζώο,
* ανάμεσα στην προσωπική επιθυμία και στην επαγγελματική αρμοδιότητα.
Η βαθύτερη απάντηση δεν είναι η κατακραυγή, αλλά η αποκατάσταση της ανθρώπινης αξίας.
Να πούμε σε κάθε άνθρωπο, ότι:
* δεν είσαι περιττός,
* δεν είσαι σφάλμα,
* δεν χρειάζεται να εγκαταλείψεις την ανθρώπινη ιδιότητά σου για να αποκτήσεις θέση στον κόσμο·
αλλά ότι: είσαι πρόσωπο
* μοναδικό,
* ευάλωτο και
* ανεκτίμητο.
Το σώμα και η ιστορία σου δεν είναι εχθροί που πρέπει να εξαφανισθούν, αλλά δρόμος που μπορεί να φωτισθεί από
* σχέση,
* θεραπεία και
* αγάπη.
Η εποχή μας χρειάζεται
* το θάρρος μιας αλήθειας, που δεν φωνάζει, και
* τη στοργή μιας αγάπης, που δεν κολακεύει.
Χρειάζεται να υπερασπισθούμε τον άνθρωπο χωρίς να πληγώσουμε τον άνθρωπο.
Να αντισταθούμε στη σύγχυση όχι με περιφρόνηση, αλλά με
* παιδεία,
* επιστημονική ευθύνη,
* πνευματική διάκριση και
* έμπρακτη συμπαράσταση.
Διότι το μέτρο του πολιτισμού δεν είναι πόσα παράδοξα αιτήματα επικυρώνει, αλλά πόσο βαθιά προστατεύει την αλήθεια και την αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπινου προσώπου.