[1]Η ευθύνη δεν είναι βάρος• είναι η αόρατη δύναμη που κρατά όρθιες τις σχέσεις, τους θεσμούς και, τελικά, την ίδια την κοινωνία
Υπάρχουν στιγμές που αναρωτιέμαι αν, τελικά, αυτό που λείπει περισσότερο από την εποχή μας δεν είναι ούτε ο χρόνος, ούτε η ευγένεια, ούτε η υπομονή. Είναι η ευθύνη.
Όχι η ευθύνη που επιβάλλεται από έναν νόμο ή από έναν κανονισμό. Αυτήν είναι εύκολο να την διακρίνει κάποιος. Μιλώ για την εσωτερική ευθύνη. Για εκείνη την σιωπηλή συμφωνία, που κάνει ο άνθρωπος με την συνείδησή του: Το να κάνει αυτό που οφείλει, ακόμη κι όταν δεν τον βλέπει κανείς. Το να αναγνωρίζει το λάθος του. Το να τηρεί τον λόγο του. Το να σέβεται τον χώρο, τον χρόνο και την αξιοπρέπεια του άλλου.
Σήμερα πολλοί άνθρωποι έχουν την αίσθηση ότι αυτή η στάση ζωής υποχωρεί. Το βλέπουμε στους δημόσιους χώρους, όπου η αδιαφορία συχνά νικά τον σεβασμό. Ή στην εργασία, όπου κάποιοι αντιμετωπίζουν τις υποχρεώσεις τους ως ένα βάρος, που πρέπει απλώς να ξεφορτωθούν. Ή στις οικογένειες, όπου η ανάληψη ευθυνών μετατίθεται διαρκώς στον άλλον. Ή στις ανθρώπινες σχέσεις, όπου η δέσμευση μοιάζει πολλές φορές να αντικαθίσταται από την ευκολία της αποχώρησης.
Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι, όταν αυτή η νοοτροπία εμφανίζεται σε επαγγέλματα, που στηρίζονται στην εμπιστοσύνη. Όταν ένας επαγγελματίας αδιαφορεί για την ποιότητα της δουλειάς του, για τον χρόνο του πελάτη ή για τις συνέπειες των πράξεών του, τότε δεν πλήττεται μόνο η δική του αξιοπιστία. Διαβρώνονται η εμπιστοσύνη και η αλληλοϋποστήριξη, που κρατούν ενωμένη την κοινωνία.
Γιατί όμως συμβαίνει αυτό;
Ίσως, επειδή μεγαλώσαμε σε μια εποχή, που πρόβαλε έντονα τα δικαιώματα, και λιγότερο τις υποχρεώσεις. Βέβαια, τα δικαιώματα είναι πολύτιμα και αδιαπραγμάτευτα. Όμως, κάθε δικαίωμα συνυπάρχει με μια αντίστοιχη ευθύνη. Όταν η ισορροπία αυτή χάνεται, τότε ο άνθρωπος αρχίζει να θεωρεί αυτονόητο ότι οι άλλοι οφείλουν να τον σέβονται, χωρίς αυτός να αισθάνεται την ίδια υποχρέωση απέναντί τους.
Ίσως,επίσης, επειδή ο σύγχρονος τρόπος ζωής καλλιεργεί την αμεσότητα. Θέλουμε γρήγορα αποτελέσματα, γρήγορες απαντήσεις, γρήγορες απολαβές. Η ευθύνη όμως απαιτεί χρόνο. Απαιτεί συνέπεια, επιμονή και συχνά προσωπικό κόστος. Δεν είναι ελκυστική, σε μια εποχή που ανταμείβει το στιγμιαίο.
Δεν μπορούμε,επίσης, να αγνοήσουμε το γεγονός ότι,σήμερα, πολλοί άνθρωποι ζουν κάτω από μια έντονη πίεση. Οικονομική ανασφάλεια, επαγγελματική εξουθένωση, διαρκής υπερπληροφόρηση, κοινωνική απομόνωση. Έτσι, όταν κάποιος παλεύει καθημερινά να αντεπεξέλθει, να επιβιώσει, τότε είναι πιθανό να περιορίζει την ευθύνη του μόνο σε ό,τι αφορά αποκλειστικά τον εαυτό του. Αυτό βέβαια δεν δικαιολογεί την ανευθυνότητα, αλλ’ ίσως βοηθά να την κατανοήσουμε.
Υπάρχει και ένας ακόμη παράγοντας: Η μετατόπιση της ευθύνης. Σχεδόν πάντα φταίει κάποιος άλλος, κι όχι εμείς : Η κοινωνία, το κράτος, το σύστημα, οι γονείς, οι εργοδότες, οι συνθήκες, η τύχη. Βεβαίως, πολλές φορές πράγματι υπάρχουν εξωτερικοί παράγοντες, που επηρεάζουν την ζωή μας. Όμως, η συνεχής αναζήτηση ενόχων μπορεί να λειτουργήσει ως άλλοθι, για να μην αναλάβουμε το δικό μας μερίδιο ευθύνης.
Κι όμως, η ευθύνη δεν είναι τιμωρία ούτε στέρηση των δικαιωμάτων μας. Είναι μορφή ελευθερίας.
Ο υπεύθυνος άνθρωπος δεν χάνει καθόλου την ελευθερία του, αλλά ζει με περισσότερη αξιοπιστία. Γίνεται κάποιος, στον οποίον μπορούν να στηριχθούν οι άλλοι. Κι αυτό είναι ίσως ένα από τα μεγαλύτερα προνόμια της ανθρώπινης ύπαρξης: Το να αποτελείς πρόσωπο εμπιστοσύνης, σημείο αναφοράς. Όχι επειδή το διακηρύσσεις, αλλά επειδή το αποδεικνύεις καθημερινά.
Μπορεί άραγε να οδηγηθούμε σε μια τέτοια κατάσταση;
Ναι, αλλά όχι με νόμους και συνθήματα. Γιατί η ευθύνη δεν επιβάλλεται.
Καλλιεργείται μέσα στην οικογένεια, όταν τα παιδιά μαθαίνουν, ότι κάθε επιλογή έχει και τις συνέπειές της. Καλλιεργείται στο σχολείο, όταν επιβραβεύεται η προσπάθεια και όχι μόνο η επίδοση. Καλλιεργείται στην εργασία, όταν οι οργανισμοί ανταμείβουν την αξιοπιστία και όχι μόνο το αποτέλεσμα. Καλλιεργείται στην δημόσια ζωή, όταν οι άνθρωποι, που κατέχουν θέσεις ευθύνης, δίνουν πρώτοι το παράδειγμα της υπευθυνότητας.
Κυρίως,όμως, καλλιεργείται μέσα από την προσωπική στάση μας.
Δεν μπορούμε να διορθώσουμε ολόκληρη την κοινωνία. Μπορούμε όμως να γίνουμε εμείς λίγο πιο συνεπείς, λίγο πιο αξιόπιστοι, λίγο πιο προσεκτικοί, λίγο πιο υπεύθυνοι απέναντι στους άλλους. Και η αίσθηση της ευθύνης έχει μια παράξενη ιδιότητα: Να μεταδίδεται. Όπως η αδιαφορία γεννά περισσότερη αδιαφορία, έτσι και η συνέπεια εμπνέει συνέπεια.
Ίσως τελικά η κρίση της εποχής μας να μην είναι οικονομική, πολιτική ή τεχνολογική. Ίσως να είναι, πάνω απ’ όλα, κρίση διαπροσωπικών σχέσεων.
Και οι διαπροσωπικές σχέσεις δεν βελτιώνονται με καλύτερα συστήματα. Απαιτούν καλύτερους ποιοτικά ανθρώπους.
Η κοινωνία δεν αλλάζει, όταν όλοι περιμένουν από κάποιον άλλον να αναλάβει την ευθύνη. Αλλάζει την στιγμή, που ο καθένας αποφασίζει να πει μια απλή, δύσκολη αλλά βαθιά ανθρώπινη φράση:
«Αυτό μου αναλογεί. Είναι δική μου ευθύνη!»