Θεολογική, κοινωνική και ψυχολογική προσέγγιση για τον καλλωπισμό, τη σεμνότητα και την απλότητα
«Δεν κερδίζεις υπόληψη φορώντας πολυτελή ενδύματα,
αλλά φορώντας ενδύματα αγάπης και φιλανθρωπίας».
Ιωάν. Χρυσόστομος
Πρόλογος
Το ένδυμα ως ορατή γλώσσα του ανθρώπου
Η ενδυμασία δεν είναι ένα ουδέτερο περίβλημα του σώματος. Είναι μια ορατή γλώσσα, ένας τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος παρουσιάζεται στον κόσμο, συνομιλεί με τους άλλους και φανερώνει, άλλοτε συνειδητά και άλλοτε ασυνείδητα, κάτι από την εσωτερική του κατάσταση.
Το ένδυμα μπορεί να υπηρετήσει
* την τάξη και την αξιοπρέπεια,
* την ευπρέπεια και την ομορφιά.
Μπορεί όμως, όταν αποκοπεί από το μέτρο, να γίνει μέσον
* ματαιοδοξίας,
* λαγνείας,
* επίδειξης,
* κοινωνικής υπεροχής,
* σεξουαλικού εκχυδαϊσμού ή
* ψυχολογικής αναπλήρωσης.
Η Ορθόδοξη χριστιανική πίστη δεν περιφρονεί το σώμα, ούτε διδάσκει μια άκοσμη αδιαφορία για την ανθρώπινη παρουσία. Αντίθετα, βλέπει τον άνθρωπο ως ενιαία ύπαρξη, ψυχή και σώμα, και ζητά να αγιαστεί ολόκληρος ο τρόπος της ζωής. Γι᾽ αυτό η ενδυμασία οφείλει να έχει
* μέτρο και καθαρότητα,
* ευπρέπεια και διακριτικότητα.
Η εξωτερική φροντίδα είναι θεμιτή όταν γίνεται διακονία της αξιοπρέπειας και όχι λατρεία της εικόνας.
Ο λόγος του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, ότι «η υπόληψη δεν κερδίζεται με πολυτελή ενδύματα, αλλά με ενδύματα αγάπης και φιλανθρωπίας», θέτει το κέντρο του θέματος. Η κοινωνία μπορεί να θαυμάσει πρόσκαιρα το λαμπρό ένδυμα, όμως τελικά σέβεται τον άνθρωπο που φορά τον χαρακτήρα της καλοσύνης. Η αληθινή τιμή
* δεν κατοικεί στο ύφασμα, αλλά στο ήθος·
* δεν πηγάζει από το κόστος του ενδύματος, αλλά από το βάθος της καρδιάς που το φοράει.
Θεολογική θεμελίωση της ευπρέπειας
Κατά τη χριστιανική ανθρωπολογία, ο άνθρωπος είναι εικόνα Θεού. Το σώμα δεν είναι αντικείμενο προς εμπορική προβολή ούτε εργαλείο εντυπωσιασμού, αλλά
* ναός,
* πρόσωπο,
* τόπος σχέσης και
* ευχαριστίας.
Η ενδυμασία, επομένως, δεν αφορά απλώς την κοινωνική εμφάνιση· αφορά τη στάση του ανθρώπου απέναντι στο μυστήριο της ίδιας του της ύπαρξης. Όταν ο άνθρωπος ντύνεται με σεβασμό προς τον εαυτόν του, ομολογεί χωρίς λόγια ότι το σώμα του δεν είναι κτήμα της αγοράς, ούτε αντικείμενο της λάγνας ματιάς, αλλά δώρο που ζητά ευθύνη.
Η Θεολογία της Εκκλησίας δεν ζητά από τον άνθρωπο να αρνηθεί την ομορφιά. Η ομορφιά είναι δωρεά του Θεού, όταν δεν μετατρέπεται σε είδωλο. Η ευπρέπεια
* δεν σημαίνει ασχήμια, αλλά καθαρή μορφή·
* δεν σημαίνει μιζέρια, αλλά ελευθερία από την τυραννία της επιδεικτικής πολυτέλειας.
Ο καλλωπισμός μπορεί να είναι έκφραση ευγνωμοσύνης για τη ζωή και για το σώμα, όταν όμως παραμένει ενταγμένος
* στο μέτρο,
* στην απλότητα και
* στην εσωτερική ειρήνη.
Η προκλητικότητα, αντίθετα, είναι συχνά το σημείο μιας βαθύτερης σύγχυσης: Ο άνθρωπος ζητά να γίνει αντιληπτός όχι ως πρόσωπο αλλά ως εντύπωση. Όμως, η χριστιανική θεώρηση καλεί τον άνθρωπο
* να είναι πρόσωπο και όχι θέαμα·
* να είναι κοινωνία και όχι αντικείμενο·
* να είναι παρουσία με βάθος και όχι επιφάνεια χωρίς ρίζα.
Ο καλλωπισμός με τάξη και όχι ως υπερβολή
Ο καλλωπισμός, όταν είναι μέτρο και τάξη, δεν είναι καταδικαστέος. Η καθαριότητα, η επιμέλεια, η αρμονία, η ευπρεπής ενδυμασία αποτελούν σεβασμό προς τον εαυτό και προς τον πλησίον. Ο άνθρωπος, που εμφανίζεται με φροντίδα, δεν το πράττει αναγκαστικά από φιλαυτία· μπορεί να το πράττει από διάθεση
* ευγένειας,
* κοινωνικής ευαισθησίας και
* πολιτισμού.
Η αμέλεια δεν είναι αρετή όταν γίνεται περιφρόνηση των άλλων ή έλλειψη σεβασμού προς το δώρο του σώματος.
Η υπερβολή, όμως, αλλοιώνει τον σκοπό της φροντίδας. Όταν το ένδυμα γίνεται κέντρο της προσωπικής αξίας, τότε ο άνθρωπος χάνει την ελευθερία του και αρχίζει να μετρά τον εαυτόν του με τα βλέμματα των άλλων. Η πολυτέλεια, όταν γίνεται ανάγκη αναγνώρισης, φανερώνει μια εσωτερική πείνα και ψυχική ανασφάλεια, που δεν θεραπεύεται
* με υφάσματα,
* με χρώματα και
* με επώνυμα σημεία.
Η ψυχή δεν χορταίνει με την επιβεβαίωση της εικόνας· ζητά
* νόημα και αγάπη,
* αποδοχή και αλήθεια.
Η Εκκλησία δεν ζητά από τον άνθρωπο να εξαφανιστεί αισθητικά, αλλά να ελευθερωθεί πνευματικά. Η αρετή δεν είναι άρνηση της μορφής, αλλά μεταμόρφωση της μορφής. Η απλότητα δεν είναι φτώχεια του γούστου, αλλά πλούτος εσωτερικής ισορροπίας.
Η σεμνότητα ως ελευθερία και όχι ως καταπίεση
Η σεμνότητα συχνά παρεξηγείται ως περιορισμός, ενώ στην πραγματικότητα είναι μορφή ελευθερίας. Σεμνός δεν είναι ο άνθρωπός που φοβάται το σώμα του, αλλά εκείνος που δεν επιτρέπει στο σώμα να αποσπαστεί από το πρόσωπο. Η σεμνότητα δεν είναι άρνηση της θηλυκότητας ή της αρρενωπότητας, ούτε περιφρόνηση της ανθρώπινης ομορφιάς. Είναι η πνευματική ικανότητα να μην υποβιβάζεται η ύπαρξη σε εξωτερική διέγερση και στιγμιαίο εντυπωσιασμό.
Η σεμνή ενδυμασία δεν κατηγορεί τους άλλους, ούτε μεταθέτει την ευθύνη του ήθους σε ξένα βλέμματα. Είναι προσωπική στάση εσωτερικής ευγένειας.
* Δεν γεννά ηθικό έλεγχο, αλλά αυτοσεβασμό·
* Δεν ζητά από τον άνθρωπο να γίνει αόρατος, αλλά να γίνει αναγνώσιμος ως πρόσωπο.
Η σεμνότητα προστατεύει την εσωτερικότητα, διότι ό,τι είναι πολύτιμο δεν εκτίθεται άκριτα στο θόρυβο της επιφάνειας.
Από κοινωνική άποψη, η σεμνότητα δημιουργεί έναν χώρο αμοιβαίου σεβασμού. Το ένδυμα που
* δεν προκαλεί,
* δεν φωνάζει,
* δεν επιδιώκει να αιχμαλωτίσει το βλέμμα,
επιτρέπει στον άνθρωπο να συναντήσει τον άλλο μέσα
* από τον λόγο,
* από την προσωπικότητα,
* από τη σκέψη,
* από την καλοσύνη και
* από την αλήθεια του.
Η κοινωνική διάσταση της ενδυμασίας
Κάθε κοινωνία έχει
* κώδικες,
* τρόπους και
* σιωπηρές συμβάσεις.
Η ενδυμασία μετέχει σ᾽ αυτούς τους κώδικες. Δεν είναι απόλυτα ιδιωτική υπόθεση, διότι ο άνθρωπος
* ζει με άλλους,
* εργάζεται με άλλους,
* προσεύχεται με άλλους,
* χαίρεται και πενθεί με άλλους.
Το ένδυμα μεταφέρει μηνύματα:
* σεβασμού,
* σοβαρότητας,
* διακριτικότητας,
* επαγγελματικότητας,
* πένθους,
* χαράς ή
* γιορτής.
Γι᾽ αυτό η κοινωνική ωριμότητα δεν βρίσκεται στην αδιαφορία για το πώς εμφανιζόμαστε, αλλά στη διάκριση·
* άλλο είναι η ευπρεπής παρουσία σ᾽ έναν ναό,
* άλλο σε μια εργασία,
* άλλο σε μια εορταστική σύναξη,
* άλλο στην καθημερινή οικιακή ζωή.
Η διάκριση αυτή δεν είναι υποκρισία· είναι αναγνώριση ότι κάθε τόπος και κάθε σχέση έχουν τον δικό τους σεβασμό.
Ο άνθρωπος που ζει μόνο για την εντύπωση γίνεται ευάλωτος στην κοινωνική σύγκριση. Ο άνθρωπος, όμως, που έχει εσωτερικό άξονα δεν χρειάζεται να προκαλεί για να υπάρξει, ούτε να επιδεικνύεται για να αγαπηθεί. Η κοινωνία έχει ανάγκη από ανθρώπους με αισθητική, αλλά ακόμη περισσότερο έχει ανάγκη από ανθρώπους με ήθος.
Ψυχολογικές αναγνώσεις της εμφάνισης
Η ψυχολογία έχει δείξει, με διαφορετικές σχολές και γλώσσες, ότι η εξωτερική εικόνα συνδέεται
* με την αυτοαντίληψη,
* με την ανάγκη αποδοχής και
* με την κοινωνική ταυτότητα.
Ο Carl Rogers μίλησε για την ανάγκη αυθεντικότητας και συμφωνίας ανάμεσα στον αληθινό εαυτό και την εξωτερική συμπεριφορά. Όταν η ενδυμασία εκφράζει τον άνθρωπο με ειλικρίνεια, χωρίς να γίνεται μάσκα, τότε μπορεί να υπηρετεί την αυτογνωσία. Όταν, όμως, γίνεται προσωπείο για να κρυφτεί η ανασφάλεια, τότε βαθαίνει την απόσταση του ανθρώπου από τον εαυτό του.
Ο Viktor Frankl τόνισε ότι ο άνθρωπος δεν θεραπεύεται μόνο με ευχαρίστηση ή επιτυχία, αλλά με νόημα. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την ενδυμασία και τον καλλωπισμό. Όποιος αναζητά την αξία του μόνο στην εξωτερική επιβεβαίωση, κινδυνεύει να χάσει το νόημα της προσωπικής του ύπαρξης. Το ένδυμα τότε δεν είναι απλώς ύφασμα· γίνεται μηχανισμός αγωνίας. Η ψυχή ρωτά: «Με βλέπουν; Με θαυμάζουν; Με αποδέχονται;». Όμως η βαθύτερη ερώτηση είναι άλλη: «Ποιος είμαι όταν δεν με χειροκροτούν;».
Ο Erich Fromm, αναλύοντας τον άνθρωπο της κατανάλωσης, έδειξε ότι ο σύγχρονος άνθρωπος συχνά συγχέει το είναι με το έχειν. Στο θέμα της ενδυμασίας, αυτό σημαίνει ότι μπορεί να πιστέψει πως αξίζει επειδή
* κατέχει,
* αγοράζει και
* επιδεικνύει.
Η χριστιανική και η ψυχολογική σοφία συναντώνται στο ότι η αξία του ανθρώπου δεν αγοράζεται. Η αξιοπρέπεια προηγείται του ενδύματος και δεν παράγεται από αυτό.
Η υπερβολική ενασχόληση με την εμφάνιση μπορεί να γίνει σύμπτωμα
* εσωτερικού κενού,
* ανάγκης ελέγχου,
* φόβου απόρριψης ή
* εξάρτησης από το βλέμμα των άλλων.
Αυτό δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται με σκληρότητα, αλλά με κατανόηση. Πίσω από την υπερβολή μπορεί να υπάρχει ένας άνθρωπος που ζητά να αγαπηθεί. Η πνευματική αγωγή δεν τον γελοιοποιεί· τον καλεί απαλά να ανακαλύψει ότι είναι πολύ περισσότερο από την εικόνα του.
Πατερικές αναφορές και πνευματική διάκριση
Οι Πατέρες της Εκκλησίας αντιμετωπίζουν την ενδυμασία όχι ως μικρό ηθικολογικό ζήτημα, αλλά ως μέρος της θεραπείας της καρδιάς. Για τον άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο, η αληθινή λαμπρότητα δεν βρίσκεται στο εξεζητημένο και στην πολυτέλεια, αλλά
* στην ελεημοσύνη,
* στην αγάπη και
* στη φιλανθρωπία.
Το ένδυμα της αρετής είναι ανώτερο από κάθε εξωτερικό στολισμό, διότι συνοδεύει τον άνθρωπο και όταν όλα τα υλικά σημεία χάσουν την αξία τους.
Ο Μέγας Βασίλειος προβάλλει σε όλη την ηθική του διδασκαλία
* το μέτρο,
* την εγκράτεια και
* την απλότητα
ως δρόμους ελευθερίας.
Δεν ζητά έναν άνθρωπο άμορφο και σκυθρωπό, αλλά έναν άνθρωπο απαλλαγμένο από την τυραννία των παθών. Η πολυτέλεια γίνεται πρόβλημα, όταν η ψυχή υποδουλώνεται στην απόλαυση της επίδειξης και χάνει την ευαισθησία
* προς τον φτωχό,
* προς τον ασθενή,
* προς τον ταπεινό.
Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος υπενθυμίζει με τον τρόπο της Θεολογίας του ότι η αληθινή ευγένεια του ανθρώπου είναι πνευματική. Δεν μετριέται
* με το γένος,
* με τα αξιώματα,
* με τα πράγματα ή
* με τα εξωτερικά γνωρίσματα,
αλλά με την καθαρότητα της καρδιάς και την κίνηση προς τον Θεό.
Ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, μιλώντας για τα πάθη, βοηθά να κατανοήσουμε ότι κάθε υλικό πράγμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί κατά φύσιν ή παρά φύσιν:
το ένδυμα κατά φύσιν
καλύπτει,
θερμαίνει,
κοσμεί με μέτρο·
το ένδυμα παρά φύσιν γίνεται όργανο υπερηφάνειας και αισθησιακής προβολής.
Ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος οδηγεί την καρδιά στην ησυχία και στην απλότητα. Όσο ο άνθρωπος βαθαίνει στην εσωτερική ζωή, τόσο λιγότερο έχει ανάγκη από θορυβώδεις εξωτερικές βεβαιώσεις. Η απλότητα δεν είναι απώλεια ομορφιάς, αλλά ομορφιά που ησυχάζει. Είναι ο τρόπος της ψυχής που δεν φωνάζει, διότι έχει ήδη ακούσει μέσα της τον λόγο της αγάπης του Θεού.
Η ένδυση της αγάπης και της φιλανθρωπίας
Η φράση του Χρυσοστόμου περί «ενδυμάτων αγάπης και φιλανθρωπίας» μεταφέρει το θέμα από την εξωτερική επιφάνεια στο κέντρο της χριστιανικής ζωής. Υπάρχει ένα ένδυμα που δεν φαίνεται αμέσως, αλλά γίνεται αισθητό σε όλους:
* η ευγένεια,
* η πραότητα,
* η ελεημοσύνη,
* η λεπτότητα,
* η διακριτική παρουσία.
Ο άνθρωπος που είναι ντυμένος με αγάπη δεν χρειάζεται να επιβληθεί. Η ίδια του η παρουσία αναπαύει.
Η φιλανθρωπία αποκαλύπτει την αλήθεια της ενδυμασίας.
* Αν το ένδυμα είναι πολυτελές ενώ η καρδιά είναι σκληρή, η εικόνα γίνεται άδεια.
* Αν το ένδυμα είναι απλό αλλά η καρδιά ευρύχωρη, τότε ο άνθρωπος ακτινοβολεί αξιοπρέπεια.
Η Εκκλησία δεν διδάσκει μια αισθητική χωρίς κοινωνική ευθύνη. Η δική της αισθητική είναι ευχαριστιακή: ο άνθρωπος
* λαμβάνει,
* ευχαριστεί και
* μοιράζεται.
Όταν η ντουλάπα γίνεται βωμός, ο φτωχός γίνεται αόρατος. Όταν όμως η καρδιά φωτίζεται, η ενδυμασία μπαίνει στη θέση της: υπηρετεί τη ζωή, δεν την αντικαθιστά. Τότε ο άνθρωπος μπορεί
* να ντύνεται όμορφα, χωρίς να γίνεται δούλος της ομορφιάς·
* να φροντίζει την εμφάνισή του, χωρίς να χάνει την ψυχή του·
* να έχει αισθητική, χωρίς να θυσιάζει τη φιλανθρωπία.
Η προκλητικότητα ως απώλεια του προσώπου
Η προκλητικότητα δεν είναι απλώς ζήτημα υφάσματος ή μόδας. Είναι κυρίως ζήτημα νοήματος. Όταν η ενδυμασία επιδιώκει να αιχμαλωτίσει το λάγνο βλέμμα, μετατοπίζει το κέντρο από το πρόσωπο στο (σεξουαλικό) αντικείμενο της θέασης. Ο άνθρωπος, τότε, κινδυνεύει να παρουσιαστεί όχι ως ελεύθερη προσωπικότητα, αλλά ως επιφάνεια προς κατανάλωση.
Η θεολογική σκέψη οφείλει εδώ να είναι βαθιά και όχι επιφανειακή. Δεν πρέπει να μετατρέπει τη σεμνότητα σε εργαλείο κατηγορίας, ούτε να φορτώνει σ᾽ έναν άνθρωπο την αταξία της επιθυμίας των άλλων. Η ευθύνη του βλέμματος ανήκει στον καθένα. Παράλληλα, όμως, ο άνθρωπος καλείται να αναρωτηθεί τι είδους μήνυμα θέλει να εκπέμπει και τι είδους σχέση θέλει να προκαλεί. Η ενδυμασία είναι πρόσκληση σε έναν τρόπο συνάντησης· γι᾽ αυτό χρειάζεται διάκριση.
Η σεμνότητα
* δεν σβήνει την ομορφιά, αλλά την προστατεύει·
* δεν καταργεί το σώμα, αλλά το εντάσσει στην πληρότητα του προσώπου·
* δεν μειώνει την αυτοπεποίθηση, αλλά την καθαρίζει από την ανάγκη πρόκλησης.
Η αληθινή αυτοπεποίθηση δεν κραυγάζει· στέκεται ηρέμα. Δεν εκβιάζει την προσοχή· την εμπνέει.
Απλότητα, καθαρότητα και εσωτερική αρχοντιά
Η απλότητα είναι πνευματική αρχοντιά. Δεν είναι έλλειψη, αλλά πληρότητα που δεν χρειάζεται να επιδειχθεί. Ο απλός άνθρωπος δεν είναι πρόχειρος· είναι ελεύθερος. Μπορεί να ντυθεί
* με γούστο,
* με καθαρότητα,
* με ευπρέπεια,
χωρίς να μετατρέψει την εμφάνιση σε καθημερινό άγχος.
Η απλότητα δεν είναι εχθρός της κομψότητας· είναι ο φύλακας της κομψότητας από την υπερβολή.
Η καθαρότητα στην ενδυμασία έχει και συμβολική σημασία:
* Το καθαρό ένδυμα θυμίζει την ανάγκη της καθαρής καρδιάς.
* Η ευπρέπεια θυμίζει την ανάγκη της εσωτερικής τάξης.
* Η διακριτικότητα θυμίζει την ανάγκη του σεβασμού.
Έτσι το εξωτερικό μπορεί να γίνει παιδαγωγός του εσωτερικού, όχι ως υποκρισία αλλά ως άσκηση συνέπειας.
Η εσωτερική αρχοντιά φαίνεται, όταν ο άνθρωπος δεν χρησιμοποιεί το ένδυμα για να μειώσει τον άλλον.
Η πολυτέλεια, που ταπεινώνει τον φτωχό, δεν είναι ομορφιά.
Η μόδα, που γεννά περιφρόνηση, δεν είναι πολιτισμός.
Η κομψότητα που συνοδεύεται
* από αγάπη,
* από μέτρο και
* από ευγένεια
μπορεί να γίνει ευχαριστιακή στάση ζωής.
Η νεωτερική εποχή, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και η εικόνα
Η σύγχρονη εποχή έχει ενισχύσει την εξουσία της εικόνας. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δημιουργούν ένα διαρκές βλέμμα, μια αίσθηση ότι ο άνθρωπος πρέπει να είναι πάντοτε
* εκθέσιμος,
* αξιολογήσιμος και
* επιθυμητός.
Η ενδυμασία μετατρέπεται συχνά
* σε περιεχόμενο,
* σε εικόνα προς κατανάλωση,
* σε ψηφιακή ταυτότητα,
σε σεξουαλικό αντικείμενο (res).
Έτσι η ψυχή κινδυνεύει να ζει μπροστά σε έναν καθρέφτη, που δεν σιωπά ποτέ.
Η ψυχολογική συνέπεια αυτής της κατάστασης είναι η αύξηση της σύγκρισης και της ανασφάλειας. Ο άνθρωπος βλέπει σώματα, ρούχα, πρόσωπα και ζωές
* επιλεγμένες,
* επεξεργασμένες,
* σκηνοθετημένες.
Συγκρίνει την καθημερινότητά του με την επιμελημένη εικόνα των άλλων και νιώθει ελλιπής. Η πνευματική απάντηση δεν είναι η εχθρότητα προς την τεχνολογία, αλλά η καλλιέργεια εσωτερικού κριτηρίου.
Το κριτήριο αυτό λέει:
δεν είμαι η φωτογραφία μου,
δεν είμαι το ρούχο μου,
δεν είμαι η εντύπωση που προκαλώ.
Είμαι πρόσωπο με κλήση, ευθύνη, ελευθερία και δυνατότητα αγάπης.
* Η ενδυμασία μου μπορεί να είναι όμορφη, αλλά δεν είναι η ταυτότητά μου.
* Η εικόνα μου μπορεί να είναι προσεγμένη, αλλά δεν είναι το μέτρο της αξίας μου.
Παιδαγωγική της ενδυμασίας στην οικογένεια και στην κοινότητα
Η αγωγή γύρω από την ενδυμασία χρειάζεται λεπτότητα. Η σκληρή απαγόρευση χωρίς διάλογο συχνά γεννά αντίδραση, ενώ η πλήρης αδιαφορία αφήνει τον άνθρωπο χωρίς κριτήριο. Η οικογένεια και η πνευματική κοινότητα καλούνται να διδάξουν όχι απλώς τι επιτρέπεται και τι απαγορεύεται, αλλά
* γιατί η σεμνότητα είναι όμορφη,
* γιατί το μέτρο είναι ελευθερία,
* γιατί η απλότητα δεν μειώνει αλλά υψώνει.
Οι νέοι έχουν ανάγκη να ακούσουν ότι η ομορφιά τους δεν είναι ενοχή, αλλά δώρο. Έχουν, όμως, εξίσου ανάγκη να μάθουν ότι το δώρο αυτό δεν πρέπει να γίνει εμπόρευμα ή μέσον χειραγώγησης. Η παιδαγωγική της Ποιμαίνουσας Εκκλησίας οφείλει να μιλά με αγάπη,
* χωρίς ειρωνεία,
* χωρίς φόβο,
* χωρίς περιφρόνηση.
Να δείχνει ότι η σεμνότητα δεν είναι παλαιά συνήθεια, αλλά σύγχρονη ανάγκη προστασίας του προσώπου.
Ο καλός παιδαγωγός δεν ταπεινώνει τον άνθρωπο για το ντύσιμό του. Τον βοηθά να δει βαθύτερα. Τον καλεί να αναρωτηθεί:
* Ντύνομαι για να εκφράσω την αξιοπρέπειά μου ή για να κερδίσω ένα βλέμμα;
* Ντύνομαι με ελευθερία ή από φόβο ότι δεν θα με προσέξουν;
* Ντύνομαι με μέτρο ή από ανάγκη να αποδείξω κάτι;
Αυτά τα ερωτήματα δεν συντρίβουν, αλλά θεραπεύουν.
Πρακτικά κριτήρια πνευματικής διάκρισης
Πρώτο κριτήριο είναι η καθαρότητα: Το ένδυμα να φανερώνει σεβασμό προς το σώμα και προς τους ανθρώπους που συναντούμε.
Δεύτερο κριτήριο είναι το μέτρο: Να αποφεύγεται η υπερβολική πολυτέλεια, που μετατρέπει την εμφάνιση σε πεδίο υπερηφάνειας.
Τρίτο κριτήριο είναι η καταλληλότητα: Κάθε τόπος ζητά τη δική του ευπρέπεια και κάθε περίσταση τη δική της σοβαρότητα.
Τέταρτο κριτήριο είναι η ελευθερία: Να μη γινόμαστε δούλοι
* της μόδας,
* των εμπορικών πιέσεων και
* της αγωνίας για επιβεβαίωση.
Πέμπτο κριτήριο είναι η αγάπη: Να μη χρησιμοποιούμε την ενδυμασία
* για να προκαλούμε,
* για να πληγώνουμε,
* για να μειώνουμε ή
* για να επιδεικνυόμαστε.
Έκτο κριτήριο είναι η εσωτερική ειρήνη: Αν η φροντίδα της εμφάνισης καταβροχθίζει
* τον χρόνο,
* τον νου και
* την καρδιά,
τότε έχει πάψει να είναι φροντίδα και έχει γίνει δεσμός.
Η διάκριση αυτή δεν οδηγεί σε ενιαία στολή, αλλά σε προσωπική ωριμότητα. Άλλος άνθρωπος έχει
* άλλο ύφος,
* άλλη ηλικία,
* άλλη εργασία και
* άλλη κοινωνική πραγματικότητα.
Το ζητούμενο δεν είναι η εξωτερική ομοιομορφία, αλλά η εσωτερική ενότητα: Το ένδυμα να συμφωνεί
* με την πίστη,
* με την αξιοπρέπεια,
* με την ευγένεια και
* με την αγάπη.
Επίλογος
Το ωραιότερο ένδυμα
Το ωραιότερο ένδυμα του ανθρώπου, κατά τον ιερό Χρυσόστομο, είναι η αγάπη. Όλα τα άλλα, όσο χρήσιμα και αν είναι, παραμένουν δεύτερα. Το ύφασμα παλιώνει, η μόδα αλλάζει, η πολυτέλεια χάνει τη λάμψη της. Η καλοσύνη, όμως, αφήνει ίχνος.
* Η φιλανθρωπία γίνεται μνήμη ευλογημένη.
* Η σεμνότητα γίνεται αέρας καθαρός γύρω από το πρόσωπο.
* Η απλότητα γίνεται φως που δεν κουράζει.
Ο άνθρωπος καλείται
* να φροντίζει την εμφάνισή του, χωρίς να λατρεύει την εικόνα του·
* να αγαπά την ομορφιά, χωρίς να γίνεται αιχμάλωτός της·
* να είναι κόσμιος, χωρίς να γίνεται σκληρός κριτής των άλλων·
* να είναι σεμνός, χωρίς να γίνεται φοβικός·
* να είναι απλός χωρίς να γίνεται αμελής·
* να είναι καλλωπισμένος, χωρίς να ξεχνά ότι ο αληθινός καλλωπισμός αρχίζει από την καρδιά.
Έτσι ο λόγος του Χρυσοστόμου γίνεται όχι απλώς ηθική υπόμνηση, αλλά πρόγραμμα ζωής: Να μην επιδιώκουμε την υπόληψη με την πολυτέλεια, αλλά με τα ενδύματα της αγάπης και της φιλανθρωπίας. Διότι η κοινωνία μπορεί να εντυπωσιαστεί από το εξωτερικό, αλλά θεραπεύεται μόνον από το εσωτερικό. Και ο άνθρωπος, όταν ντυθεί
* με ταπεινότητα και με ευγένεια,
* με καθαρότητα και με αγάπη,
γίνεται πραγματικά όμορφος ενώπιον Θεού και ανθρώπων.
Ψυχολογική απόδοση: Η αυθεντική προσωπικότητα δεν χρειάζεται να σκηνοθετεί διαρκώς τον εαυτό της, διότι αντλεί την αξία της από βαθύτερη αυτογνωσία, και όχι από πρόσκαιρη επιβεβαίωση.
Στοχαστική κατακλείδα: Η ενδυμασία είναι ωραία, όταν υπηρετεί το πρόσωπο· γίνεται δεσμός, όταν το πρόσωπο υπηρετεί την ενδυμασία.