Ὁ Ἀνδρέας Σλάϊχερ, Διευθυντὴς Ἐκπαίδευσης καὶ Δεξιοτήτων τοῦ Ὀργανισμοῦ Οἰκονομικῆς Συνεργασίας καὶ Ἀνάπτυξης (ΟΟΣΑ) καὶ ἱδρυτὴς τοῦ προγράμματος PISA, τῆς διεθνοῦς ἀξιολόγησης γνώσεων καὶ δεξιοτήτων 15χρονων μαθητῶν, σὲ συνέντευξή του στὸν δημοσιογράφο Ἀθανάσιο Κατσικίδη, πού δημοσιεύτηκε στὴν ἐφημερίδα Καθημερινὴ (26.10.2026), διατυπώνει κάποιες παρατηρήσεις γενικὰ γιὰ τὰ ἐκπαιδευτικὰ συστήματα τῶν χωρῶν τοῦ ΟΟΣΑ, καὶ ἰδιαίτερα γιὰ τὸ ἑλληνικὸ «ἐκπαιδευτικὸ μοντέλο», πού ἔχουν ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον.
Εἶναι γνωστό, ἀπὸ δημοσιεύματα καὶ σχολιασμοὺς ἐφημερίδων, ὅτι διεθνῶς παρατηρεῖται ὑποχώρηση τῶν μαθητικῶν ἐπιδόσεων στὰ τὲστ τοῦ προγράμματος PISA καὶ ἡ Ἑλλάδα βρίσκεται ἀρκετὰ πίσω ἀπὸ ἄλλες χῶρες, «στὰ χαμηλὰ» τῆς κλίμακας τῶν ἐπιδόσεων. Ὁ κ. Σλάϊχερ μὲ τὴν πολύχρονη πείρα του ἐπισημαίνει κάποιες αἰτίες αὐτῆς τῆς ὑποχώρησης, τὶς ὁποῖες θὰ σχολιάσουμε παρακάτω. Πρὶν ὅμως φθάσουμε ἐκεῖ, πρέπει νὰ ποῦμε ὅτι ἔχουν γίνει καὶ ἀρκετὲς κριτικὲς γιὰ τὰ τὲστ τοῦ προγράμματος PISA, δηλαδή γιὰ τὸ κατὰ πόσο μποροῦμε νὰ στηριχθοῦμε σ’ αὐτά, γιὰ νὰ κρίνουμε τὴν ἀποδοτικότητα τῶν ἐκπαιδευτικῶν προγραμμάτων τῶν χωρῶν τοῦ ΟΟΣΑ. Ἐκτὸς ἀπὸ τὴν κριτικὴ πού βάζει ἐρωτηματικὸ στὴν ἀντικειμενικότητα τῶν κριτηρίων καὶ τὴν ἀντιπροσωπευτικότητα τῶν δειγμάτων ἀπὸ τὰ σχολεῖα κάθε χώρας πού ἐπιλέγονται γιὰ νὰ συμμετάσχουν στὸ πρόγραμμα PISA, ξεχωρίσαμε τρία στοιχεῖα τῆς κριτικῆς πού θεωρήσαμε πολὺ σημαντικά.
Πρῶτον, ἀφορᾶ τὴν ἐπιθυμία γιὰ ὑψηλὲς θέσεις στὶς διεθνεῖς κατατάξεις πού ἐξωθεῖ τὶς κυβερνήσεις νὰ προσαρμόζουν τὰ ἐθνικὰ προγράμματα σπουδῶν ἀποκλειστικὰ στὰ ἀντικείμενα τῆς PISA, δηλαδὴ στὰ Μαθηματικά, τὶς Φυσικὲς Ἐπιστῆμες καὶ τὴν Κατανόηση Κειμένου.
Δεύτερον, ἡ παραπάνω μονομέρεια ὑποβαθμίζει ἄλλα γνωστικὰ ἀντικείμενα καὶ ἐκπαιδευτικὲς δράσεις, ὅπως εἶναι οἱ τέχνες, οἱ ἀνθρωπιστικὲς ἐπιστῆμες, ἡ φυσικὴ ἀγωγή, ἡ καλλιέργεια τοῦ ἤθους, ἡ θεολογικὴ παιδεία, ἡ ἀνάπτυξη τῆς δημιουργικότητας κ.ἄ.
Καὶ τρίτον, ἔχει διαπιστωθῆ ἀπὸ ἔρευνες ὅτι χῶρες ποὺ κατατάσσονται στὶς πρῶτες θέσεις τῆς PISA (ὅπως ὁρισμένες ἀσιατικὲς χῶρες) καταγράφουν συχνὰ τὰ χαμηλότερα ποσοστὰ ἱκανοποίησης, εὐτυχίας ἢ ἐνδιαφέροντος τῶν μαθητῶν γιὰ τὰ ἴδια τὰ γνωστικὰ ἀντικείμενα στὰ ὁποῖα πετυχαίνουν ὑψηλὲς ἐπιδόσεις, λόγῳ τοῦ ὑπερβολικοῦ ἄγχους καὶ τοῦ αὐταρχικοῦ μοντέλου μάθησης.
Παρὰ ταῦτα, τὰ τὲστ τοῦ προγράμματος PISA ἔχουν τὴν φιλοσοφία τους, ἐλέγχουν στοιχεῖα τῆς ἐκπαιδευτικῆς διαδικασίας στὰ ὁποῖα, δυστυχῶς, δὲν δίνουμε μεγάλη βαρύτητα καὶ εἶναι ὠφέλιμο νὰ τὰ λαμβάνουμε ὑπόψη μας δημιουργικά, βελτιώνοντας τά ἐκπαιδευτικά προγράμματά μας. Παραθέτουμε στὴν συνέχεια κάποιες «ἑρμηνεῖες» τοῦ κ. Σλάϊχερ γιὰ τὴν ὑποχώρηση τῶν μαθητικῶν ἐπιδόσεων στὰ τὲστ τοῦ προγράμματος PISA, οἱ ὁποῖες ἀφοροῦν ὅλες τὶς χῶρες καὶ ὁρισμένες ἰδιαίτερα τὴν Ἑλλάδα.
Βασικὴ αἰτία πού ὑπονομεύει τὴν διαδικασία τῆς μάθησης εἶναι ἡ χρήση τῆς τεχνολογίας. Ἀπαντώντας σὲ σχετικὴ ἐρώτηση εἶπε:
«Ὑπάρχουν πολλοὶ παράγοντες ποὺ πρέπει νὰ λάβουμε ὑπόψη. Ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο διαβάζουμε καὶ ἐπεξεργαζόμαστε τὶς πληροφορίες ἔχει ἀλλάξει. Σήμερα οἱ μαθητὲς ἀποσπῶνται ἀπὸ τὶς τεχνολογίες. Δὲν γυμνάζεσαι παρακολουθώντας ἀθλήματα, ἀλλὰ συμμετέχοντας ὁ ἴδιος σὲ ἀθλήματα. Μὲ τὸν ἴδιο τρόπο, δὲν μαθαίνεις καταναλώνοντας περιεχόμενο. Μαθαίνεις ἐνεργοποιώντας τὸν ἐγκέφαλό σου, ἀναλαμβάνοντας δράση, μαθαίνοντας ἀπὸ τὴν ἀποτυχία. Καὶ αὐτὴ ἡ διαδικασία ὑπονομεύεται ἀπὸ τὴν τεχνολογία».
Ἀπαντώντας σὲ ἄλλη σχετικὴ ἐρώτηση εἶπε: «Κατακλυζόμαστε ἀπὸ πληροφορίες, ἀλλὰ διαθέτουμε ὅλο καὶ λιγότερο χρόνο γιὰ νὰ τὶς ἀναλογιστοῦμε καὶ νὰ τὶς ἀξιολογήσουμε κριτικά… Παρατηροῦμε ἐπίσης ὅτι οἱ νέοι βασίζονται ὅλο καὶ περισσότερο στὶς ἀπαντήσεις ποὺ παρέχει ἡ τεχνολογία. Γνωρίζουν ὅτι τὸ ChatGPT δὲν εἶναι 100% ἀκριβές, ἀλλὰ συχνὰ θεωροῦν ὅτι εἶναι ἀρκετὰ καλὸ γιὰ τοὺς σκοπούς τους. Αὐτὸ ἀποτελεῖ μεγάλο κίνδυνο, καθὼς ἡ ἀνθρώπινη ἱκανότητα νὰ ἀναλογιζόμαστε τὴ γνώση καὶ νὰ διασταυρώνουμε τὶς πληροφορίες χάνεται».
Σὲ συνάφεια μὲ τὰ παραπάνω σὲ ἄλλο σημεῖο τῆς συνέντευξής του εἶπε: «Στὸ παρελθόν, ὅταν μελετοῦσες κάτι, μάθαινες κάτι νέο, καὶ ἡ ἐκτέλεση ἐργασιῶν καὶ ἡ μάθηση ἦταν τὸ ἴδιο. Τώρα, μὲ τὴν τεχνητὴ νοημοσύνη, μπορεῖς νὰ φτιάξεις μιὰ ὑπέροχη ἐργασία χωρὶς νὰ μάθεις τίποτα».
Μιὰ ἄποψή του πού πρέπει νὰ σχολιαστῆ ἀφορᾶ τὴν κριτικὴ σκέψη. Ρωτήθηκε ἂν ἀνησυχῆ ὅτι ἡ τεχνητὴ νοημοσύνη μπορεῖ νὰ ὑπονομεύση τὴν κριτικὴ σκέψη τῶν μαθητῶν. Εἶπε: «Αὐτὸ ἀκριβῶς βλέπουμε τώρα: Ἡ τεχνητὴ νοημοσύνη, ὅταν χρησιμοποιεῖται λανθασμένα, ὑπονομεύει τὴ σκέψη». Σὲ ἄλλο σημεῖο εἶχε πεῖ: «Ἡ κριτικὴ σκέψη ἔχει πάντα νὰ κάνει μὲ τὸ νὰ μὴν ἀφήνεις ἄλλους [οὔτε τὴν τεχνητὴ νοημοσύνη] νὰ καθορίζουν τὸν τρόπο ποὺ σκέφτεσαι. Καὶ αὐτὴ ἡ ἱκανότητα εἶναι κάτι ποὺ διακυβεύεται αὐτὴ τὴ στιγμή».
Ἡ ἄποψη αὐτὴ εἶναι σωστή, ἀλλὰ ἐνέχει κινδύνους. Πρέπει νὰ ἐπισημανθῆ ὅτι ἡ κριτικὴ σκέψη δὲν εἶναι ἕνα ἐργαλεῖο, ὅπως ὁ ὑπολογιστής, οὔτε ταυτίζεται μὲ τοὺς κανόνες τῆς τυπικῆς ἀριστοτελικῆς λογικῆς. Δὲν ἀναπτύσσεται ἁπλῶς «μὲ τὸ νὰ μὴν ἀφήνεις ἄλλους νὰ καθορίζουν τὸν τρόπο ποὺ σκέφτεσαι». Γιὰ νὰ λειτουργήση σωστὰ χρειάζεται ἄσκηση καὶ καλλιέργεια, χρειάζεται μαθητεία σὲ δασκάλους πού θὰ σοῦ μάθουν, μαζὶ μὲ τοὺς κανόνες τῆς τυπικῆς λογικῆς, τὸ πῶς νὰ ἐπιλέγης τὶς ὀρθὲς ἀντιλήψεις, οἱ ὁποῖες τίθενται ὡς θεμέλιο στὶς βάσεις τῆς διάνοιάς σου. Ἡ διάνοια χρειάζεται θεμέλιο καὶ στέρεες βάσεις, δηλαδὴ σωστὲς ἀρχικὲς ἀντιλήψεις γιὰ τὴν ζωὴ καὶ τὸν κόσμο, ἀνοιχτὲς στὸ διανοητικὰ ἄγνωστο, στὴν πρόοδο τῆς ἀνθρώπινης ἐμπειρικῆς ἐπιστήμης, ἀνοιχτὲς καὶ στὴν βαθειὰ ὑπερλογικὴ ἐμπειρία τοῦ Θεοῦ, τῆς καθαρτικῆς καὶ φωτιστικῆς ἐνέργειάς Του.
Ὅταν ἡ διάνοια δὲν ἔχη στέρεες βάσεις, τότε ἡ κριτικὴ σκέψη ἐκφυλίζεται σὲ ὑπηρέτη τῆς ἀντιφατικότητας. Αὐτὸ τὸ βλέπουμε στὴν καθημερινότητά μας, κυρίως τὴν πολιτική, ἀλλὰ ὄχι μόνον σ’ αὐτήν. Βλέπουμε πανέξυπνους ἀνθρώπους, ἀκόμη καὶ μὲ ἱκανὸ ἐπιστημονικὸ ὁπλισμό, νὰ προσαρμόζουν τὴν ἀφετηρία τῆς σκέψης τους στὸ ἀποτέλεσμα πού ἐπιδιώκουν. Ἕνα χονδροειδὲς παράδειγμα γι’ αὐτὴν τὴν ἐκφυλιστικὴ χρήση τῆς κριτικῆς σκέψης ἀποτελοῦν Ἕλληνες καὶ ξένοι πολιτικοί, οἱ ὁποῖοι, ὅταν ἤθελαν νἀ ἀρέσουν στοὺς ἀκραίους, κοινωνικὰ καὶ πολιτικά, φιλελεύθερους, τοποθετοῦσαν ὡς ἀφετηρία τῆς σκέψης τους τὶς ἀρχὲς τῆς λεγόμενης γουὸκ ἀτζέντας, καὶ ὅταν ἤθελαν καλὴ σχέση μὲ ἰσχυροὺς κύκλους τοῦ συντηρητισμοῦ, ἔβαζαν μετὰ ζήλου ὡς βάση παραδοσιακὲς ἀρχές, γιὰ τὰ δύο φύλα, τὴν οἰκογένεια, τὴν πατρίδα κ.λπ.
Ἕνα ἀκόμη θέμα πού θίγεται στὴν συνέντευξη τοῦ κ. Σλάϊχερ εἶναι ἡ ἔλλειψη ἐνθουσιασμοῦ γιὰ τὴν μαθησιακὴ διαδικασία, ἡ ἀπουσία ἐρεθισμάτων πού νὰ προκαλοῦν τὸ ἐνθουσιαστικὸ ἐνδιαφέρον τῶν μαθητῶν. Ἡ ἀπουσία αὐτοῦ τοῦ ἐνθουσιασμοῦ θεωρεῖ ὁ κ. Σλάϊχερ ὅτι εἶναι ἕνα μέρος τοῦ προβλήματος. Καὶ συμπληρώνει: «Οἱ νέοι συχνὰ δὲν αἰσθάνονται ὅτι αὐτὸ ποὺ κάνουν στὸ σχολεῖο ἔχει σημασία γιὰ τὴ ζωὴ καὶ τὸ μέλλον τους. Μαθαίνουν ἀφηρημένο περιεχόμενο, ἐνῶ μεγάλο μέρος αὐτοῦ ποὺ κάνουμε στὴν ἐκπαίδευση ἀφορᾶ τὴν ἐκτέλεση ἐργασιῶν….».
Θεωροῦμε ὅτι ἡ πρακτικὴ σκέψη γιὰ τὸ τί ἔχει σημασία γιὰ τὴν ζωὴ καὶ τὸ μέλλον τῶν μαθητῶν δὲν γεννᾶ ἐνθουσιασμό. Ἡ ἔλλειψη ἐνθουσιασμοῦ ἀπὸ τοὺς μαθητὲς εἶναι κάτι βαθύτερο καὶ χρειάζεται προσεκτικὴ καὶ διεισδυτικὴ ἀνάλυση, διότι συνδέεται μὲ τὴν ἀναζήτηση καὶ ἀνακάλυψη τῶν ἀναγκῶν τοῦ ἀνθρώπου σὲ ὅλες τὶς κινήσεις τῆς ὕπαρξής του, τὶς αἰσθητικές, τὶς διανοητικές, τὶς νοερές-πνευματικές, μὲ «θερμαντικὴ πηγὴ» τὴν ἀναζήτηση καὶ σταδιακὴ ἀνακάλυψη τοῦ «κρυπτοῦ ἀνθρώπου» τῆς καρδιᾶς, ἀπὸ ὅπου ἀναδύεται τὸ βαθύτερο νόημα τῆς ζωῆς, τὸ ὁποῖο, γιὰ ἕναν πού ἔχει στοιχειώδη ὀρθόδοξη θεολογικὴ παιδεία, συνδέεται μὲ τὴν δίψα γιὰ κοινωνία μὲ τὸ ἀρχέτυπο τοῦ ἀνθρώπου, τὸν δημιουργὸ Θεὸ Λόγο τοῦ Πατρός. Ὑπάρχει, βέβαια, καὶ αἰσθητικὸς καὶ διανοητικὸς ἐνθουσιασμός, ὁ ὁποῖος δὲν ταυτίζεται ὑποχρεωτικὰ μὲ τὴν πρακτικὴ σκέψη γιὰ τὸ ἐπιστημονικό, κοινωνικὸ ἢ ἐπαγγελματικὸ μέλλον τῶν μαθητῶν. Ἐκτὸς ἀπὸ τὸν σαρκικὸ ὑπάρχει καὶ ὁ διανοητικὸς ἔρωτας γιὰ τὴν γνώση, πού δὲν ὑποτάσσεται σὲ ἐπαγγελματικοὺς ἰδιοτελεῖς ὑπολογισμούς. Ὁ δημιουργικὸς ἐνθουσιασμὸς ἔχει ὑπέκαυμα ὑγιῆ ἔρωτα.
Ὡς βασικὴ ἀδυναμία τοῦ ἑλληνικοῦ ἐκπαιδευτικοῦ μοντέλου ὁ κ. Σλάϊχερ καταγράφει τὴν ἔμφαση στὸ περιεχόμενο [δηλαδὴ στὴν ἔκταση τῆς διδακτέας ὕλης] εἰς βάρος τῆς οὐσιαστικῆς κατανόησης. Λέει χαρακτηριστικά:
«Ἂν ἐπρόκειτο νὰ ἐξετάσω ἐπιφανειακὲς γνώσεις, οἱ Ἕλληνες μαθητὲς θὰ τὰ πήγαιναν πραγματικὰ ἀρκετὰ καλά, ἐπειδὴ ἔχουν μάθει πολλὴ ὕλη. Ὅμως δὲν εἶναι αὐτὸ ποὺ ἐκτιμᾶται στὴν ἀξιολόγηση PISA. Ἐξετάζουμε τὶς ὑποκείμενες δεξιότητες σκέψης… καὶ αὐτὲς συχνὰ παραμελοῦνται… Ἐπίσης, δὲν παρατηροῦμε στοὺς Ἕλληνες μαθητὲς τὸ ἐπίπεδο “συναισθηματικῆς ἀνθεκτικότητας”… ποὺ πραγματικὰ χρειάζεται στὸν σημερινὸ κόσμο».
Ὁ κ. Σλάϊχερ εἶπε καί ἄλλα πολλά σημαντικά. Ἐμεῖς ἀπό τήν πλευρά μας καταληκτικά σημειώνουμε: Ὁ σημερινός κόσμος εἶναι σκληρός. Γιά νά ὑπερκεραστῆ ἀπό τούς νέους ἡ σκληρότητά του χρειάζονται «συναισθηματική ἀνθεκτικότητα» καί ἐνθουσιασμό γιά ἔγκυρη ἐμπειρική γνώση τῆς «λίαν καλῆς» κτίσης, ἀλλά καί τῆς ἀπύθμενης ψυχῆς τους, κι ἀκόμη τοῦ ἀπερινόητου ἔνσαρκου Θεοῦ. Εἶναι κατανοητό ὅτι ὅλα αὐτά εἶναι στοιχεῖα παιδείας πού δέν δίνονται ἀποκλειστικά ἀπό τό ἐκπαιδευτικό σύστημα.
(Πηγή: parembasis.gr [1])